De nieuwe ZZP-mens bestaat niet

Maakbaarheid heet ‘links’ te zijn. Iets voor ouderwetse sociaal-democraten en sovjet-communisten die denken dat ze een geheel andere samenleving uit het niets kunnen scheppen. Inclusief een Nieuwe Mens. Dat is een misverstand.

Medium commentaar6 2016 zzp 20copy

Aan de rechterkant van het politieke spectrum leven zulke fantasieën net zo goed. Sterker nog: daar wordt al decennialang actief naar gehandeld. De nieuwe, vrije, ondernemende en voortdurend zijn eigen verantwoordelijkheid nemende mens moet en zal er komen.

Daar is geen heropvoedingskamp of culturele revolutie voor nodig. Het Nederlandse belastingstelsel is een veel effectiever instrument. Bijvoorbeeld om huurders om te kneden tot huiseigenaren. Als mensen een eigen woning bezitten, zo is de gedachte, gedragen ze zich verantwoordelijker, gaan ze nadenken over investeringen en rentestanden en voelen ze zich onderdeel van de middenklasse. Ook niet onbelangrijk: uit Brits onderzoek is gebleken dat arbeiders die niet huren veel vaker rechts stemmen. De hypotheekrenteaftrek was dan ook altijd het paradepaardje van de vvd. Met de gevolgen van die liberale droom kampen we nu nog. Door de uiteengespatte huizenbubbel is de crisis hier veel dieper en langduriger geweest dan in een land als Duitsland.

Nu dient het volgende maakbaarheidsfiasco zich aan: de zzp-crisis. In twintig jaar tijd is het aantal zelfstandigen verdriedubbeld, tot bijna één miljoen. Nergens in Europa was die groei zo dramatisch. Het is dan ook geen spontane ontwikkeling. Net als het huizenbezit hebben opeenvolgende kabinetten ook het zzp’er-schap fors gesubsidieerd. Denk aan de zelfstandigenaftrek (7280 euro per jaar) en de starters-aftrek (2123 euro, twee jaar lang). Ook hier druipt het idealisme van af. De nieuwe zzp-mens zou in alles het tegendeel zijn van de ‘ouderwetse’ werknemer: niet afhankelijk maar zelfstandig, bereid om risico’s te nemen en tuk op vrijheid. Zo omschrijft werkgeversorganisatie vno-ncw het op haar website: ‘Zelfstandig professionals brengen Nederland creativiteit, flexibiliteit, productiviteit en ondernemerschap.’

Maar het gaat ook gewoon om geld. Werkgevers zien zzp’ers als een goedkoop, flexibel alternatief voor werknemers. Het gevolg is dat in sommige sectoren – de thuiszorg, de pakketbezorging en, eerlijk is eerlijk, ook de journalistiek – een race to the bottom gaande is. Tarieven kelderen, sociale verworvenheden staan onder druk. Als klap op de vuurpijl dreigt hierdoor ook de verzorgingsstaat onbetaalbaar te worden.

Natuurlijk is er een groep zzp’ers die prima verdient en daadwerkelijk zelfstandig is. Maar zij zijn niet langer in de meerderheid. De helft van de zzp’ers verdient minder dan 25.500 euro, blijkt uit het uitgebreide onderzoek hiernaar in dit nummer. Vier op de vijf zzp’ers zijn niet verzekerd voor arbeidsongeschiktheid. De meesten hebben niets geregeld voor hun pensioen. Veel duidelijker kun je een sociale ramp in wording niet omschrijven.

Het kabinet, vooral de pvda, zoekt de oplossing in het aanscherpen van regelgeving om schijnzelfstandigheid tegen te gaan. Dat lijkt weinig uit te halen. Er zijn fundamentelere maatregelen nodig. Misschien wel daar waar het allemaal begonnen is: bij het belastingstelsel. Helaas blokkeren partijen als de vvd elke aanpassing, net als jarenlang het geval was bij de hypotheekrenteaftrek. Zij zien zich daarbij gesteund door een machtig electoraat dat zij zelf gecreëerd hebben: de zzp’ers. Hun verzet is begrijpelijk. Zonder aftrekposten zullen nog veel meer zelfstandigen door de armoedegrens zakken. Maar dat er íets moet gebeuren om deze desastreuze spiraal te stoppen, staat buiten kijf. Daar zijn ook meer en meer zzp’ers van overtuigd. Zij geven steeds openlijker blijk van hun twijfel. Ben ik wel echt een ondernemer? Of hoor ik, als veredelde dagloner, niet eerder thuis bij het andere kamp?

De gedroomde, keurig-liberale Nieuwe Mens begint scheuren en barstjes te vertonen. Gelukkig maar.


Deze week ook in de Groene: Marie-José Kleef over de Amerikanisering van de Nederlandse arbeidsmarkt. Abonnees lezen haar stuk hier. Niet-abonnees via Blendle (€).