De oerzonde van Amerika

St. Louis, Missouri © Brad Wilson / Getty Images

Als het lot je oppakt en neerplant op een onverwachte plek ligt er de nobele taak er het beste van te maken. Dan helpt het als je Arjen van Veelen bent, schrijver en columnist. Een pen, zeker een goede, biedt direct houvast in een nieuwe omgeving.

Aanvankelijk is het plan een grootse roman te schrijven aan een eikenhouten bureau in een huis met veranda in het midden van de Verenigde Staten dat vrijwel niemand in Nederland echt kent, zo lezen we in Van Veelens Amerikanen lopen niet: Leven in het hart van de VS. Het loopt, uiteraard, anders. Van Veelen, meegereisd met zijn vrouw, blijkt te zijn beland in een stad die veel zegt over het huidige Amerika. St. Louis, Missouri, behoort tot het Amerika dat sinds kort beroemd is omdat het vergeten was: het land tussen de kusten in, met steden die moeite hebben om de gloriedagen van het verleden te kopiëren voor de toekomst. De belofte om de glorie te herstellen en een eind te maken aan de vergetelheid is een van de redenen waarom de VS nu hun meest turbulente periode in tijden beleven.

Groot-St. Louis omvat ook Ferguson, de plek waar een agent op 9 augustus 2014 de achttienjarige Michael Brown doodschiet. De protesten en rellen die daarop volgen monden uit in de Black Lives Matter-beweging, een weerwoord tegen het buitensporig politiegeweld tegen de zwarte bevolking van de VS. Plotseling woont van Van Veelen in het brandpunt van wereldwijde media-aandacht en krijgt hij een oortje in om de journaalkijkers bij te praten.

En daarmee is een correspondentenboek al bijna gerechtvaardigd. Van Veelen bevindt zich in een journalistiek luilekkerland, waar in plaats van gebraden duiven het nieuws je hoofd binnenvliegt. Hoewel lekker hier niet de juiste term is. Van Veelen legt aan de hand van Ferguson bloot wat hij de ‘oerzonde van de VS’ noemt: de diepe tegenstelling tussen zwart en wit op alle terreinen, diep geworteld in een geschiedenis van vermeende witte superioriteit.

En ook lui is hier de verkeerde kwalificatie. Van Veelen gaat erop uit, het ommeland in, naar plaatsen met namen waarin de utopie doorklinkt die de VS ooit waren. Hope, Wisdom, Freedom. Teleurstelling volgt. Cairo, Missouri mag in naam dan grandeur hebben, het wordt bevolkt door ‘arme witte mensen, die heb ik nog niet vaak gezien in mijn leven’, schrijft Van Veelen.

Er wordt weinig over Trump gepraat. Dat lijkt zowel oplossing als oorzaak van het probleem

De vrijwillige opschorting van vooringenomenheid is wat Amerikanen lopen niet voortstuwt, 23 korte, vaak verrassende, hoofdstukken lang. Van Veelen heeft een observatievermogen om de pet voor af te nemen en een fijn oog voor geschiedenis. Zijn woonplaats St. Louis, gesticht in 1764 door Franse pelshandelaren, portaal voor westwaartse expansie, beschrijft hij als een onbekend-onbemind stukje VS, dat echter ook het verleden draagt, zo schrijft hij, als ‘de hoofdstad van een witte beschaving’.

Een enkele keer is zijn formule onbevredigend. Van Veelen valt op een zeker moment voor de verleiding om het onfortuinlijke deel van de VS, waar men loopt uit noodzaak omdat een auto te duur is, te bestempelen als het ‘échte Amerika’. Maar waarom zou, om wat te noemen, de New Yorkse Upper East Side of Palo Alto minder ‘echt’ zijn? De kloof in Amerika is er een van kansen, niet van de mate waarin een platoonse realiteit wordt benaderd. Het lijkt mij juist dat we de huidige polarisatie in Amerika te danken hebben aan een kunstmatig onderscheid tussen echt en onecht.

In Amsterdam, Missouri, woont Van Veelen een straatfeest bij. In het gehucht waar driekwart van de mensen op Trump heeft gestemd treft hij de ‘meest optimistische mensen’, die zijn verbonden met de ‘grond waar je voorouders woonden’ (kom daar maar eens om in ‘ons’ Amsterdam, mijmert Van Veelen). Hij ziet het woord ‘nigger’ op een wegafscheiding gekalkt, maar racisme is ‘zeker niet de grondtoon hier’. En dat werpt een kwestie op die blijft knagen gedurende Van Veelens rondtocht door het hart van de VS. Hoe kan het dat optimistische mensen, vervuld van gemeenschapszin, zonder scrupules een pussygrabber naar het Witte Huis sturen die, op het moment dat white supremacists door de straten marcheren, beweert dat er ‘very fine people’ bij zitten? Misschien is de oerzonde van de Amerikanen dubbel: niet alleen structurele ongelijkheid, maar ook het oneindig vermogen om twee zielen in één borst te koesteren zonder dat het ze pijn doet.

Het valt Van Veelen op dat er in Amsterdam (Missouri, in tegenstelling tot Amsterdam, Noord-Holland) eigenlijk weinig over Trump wordt gepraat. Dat lijkt zowel oplossing als oorzaak van het probleem.

Dit zijn kanttekeningen van een journalist die wellicht juist te veel met Trump bezig is. Amerikanen lopen niet is een uitnodiging om verder te kijken dan Washington, als bezoeker van de VS of als lezer. De uitnodiging aannemen kan gerust, je wordt niet teleurgesteld. Overigens, die roman kwam er uiteindelijk en werd genomineerd voor de Libris-prijs. Amerikanen lopen niet kan ernaast staan op de plank, zonder zich de mindere te hoeven voelen.