De onmogelijke oorlog

Bosnie etnisch opdelen kan niet. Doorgaan met de oorlog kan niet. Ondenkbaar. Onacceptabel. Maar wel praktisch uitvoerbaar. Een debat over imaginaire vuisten en het geweten van het Westen.

BOB DE RUITER, beleidsmedewerker buitenland van de D66-fractie in de Tweede Kamer, formuleerde het in een recente brochure, Joegoslavie en Europa’s “slechte geweten”, zo: ‘Al met al is er in Europa en zeker in Nederland te veel gesproken over wat we zouden kunnen doen. De stem van het geweten - of beter gezegd: dat wat daar voor doorgaat - was iets te overheersend. Juist wanneer zich een groot drama voltrekt, is een realistisch beleid van groot belang. Maar juist in die omstandigheden rijzen er sterke weerstanden tegen een beleid, dat enkel gericht is op het haalbare en niet op het wenselijke.’
Misschien heeft hij gelijk, maar wat miezerig doet dat aan. Bob de Ruiter: 'Je hebt ook een andere verplichting. Namelijk zo eerlijk mogelijk te zijn. En dat mag niet van Nederland. Een tijd geleden zei David Owen tegen Izetbegovic: “Meneer, begrijp nu toch dat u de oorlog hebt verloren.” Minister Kooijmans werd boos op Owen en riep hem op het matje. Daar zie je het: we vinden oorlog erg, we vinden het nog erger als die oorlog verloren wordt, maar het allerergst vinden we het als iemand dat feit constateert.’
Mient Jan Faber, secretaris van het IKV en actief in het Helsinki Comite, is vele malen in Sarajevo, Mostar, Macedonie en elders in ex- Joegoslavie geweest. Faber: 'Nee, de boodschap van Owen aan Izetbegovic was: “Leg je maar neer bij de nederlaag.” Alsof je in 1940 tegen Wilhelmina had gezegd dat zij de oorlog had verloren en maar rustig onder Seyss-Inquart in Nederland had moeten blijven.’ Bob de Ruiter praat er dwars door heen: 'Precies, leg je neer bij je nederlaag. Als Izetbegovic toen dat advies van Owen had opgevolgd, had hij meer grondgebied gehad dan nu.’
Er valt een lange stilte.
DE VRAGEN ZIJN niet zo gemakkelijk. Moeten de Verenigde Naties partij trekken tegen Servie? Moet er hard worden opgetreden? Kunnen we de moslims helpen? Moeten we opdeling van Bosnie accepteren of zijn er andere oplossingen? Of gaat het er nu in de allereerste plaats om de oorlog te beeindigen? Een debat tussen IKV-secretaris Mient Jan Faber, D66-specialist Bob de Ruiter, buitenlandredactrice van de Volkskrant Anet Bleich en Raymond Detrez uit Antwerpen, schrijver van het boek De Balkan, van burenruzie tot burgeroorlog.
Bob de Ruiter: 'Iedereen erkent nu dat het besluit om Kroatie te erkennen in december 1991 prematuur en onjuist was. Die beslissing kwam voort uit een sterke behoefte het conflict eenvoudiger weer te geven dan het was: de Kroatiers stonden op de bres voor vrijheid en democratie en waren de slachtoffers van Servische agressie. Dus moest je voor erkenning van Kroatie zijn. Toen het conflict in Bosnie uitbrak, gebeurde weer hetzelfde. Misschien was het beter geweest eerst de krachtsverhoudingen in te schatten en daarna een haalbare oplossing te formuleren in plaats van alleen vanuit idealen en universele beginselen te denken.’
Anet Bleich: 'Je moet inderdaad ontzettend uitkijken voor schematiseringen en de behoefte een partij als absoluut goed en dus de andere als helemaal fout te zien. Ik onderschrijf de noodzaak van een heldere en genuanceerde analyse van de ingewikkelde toestand in ex- Joegoslavie. Maar dat wil nog niet zeggen dat je alleen moet kijken naar haalbare oplossingen. Dat haalbaarheidsprincipe wordt namelijk te vaak gekoppeld aan het politieke belang dat de buitenwereld aan het conflict hecht en de bereidheid daar offers - financiele en militaire offers - voor te brengen. Het is schokkend hoe het Westen voor een dubbeltje op de eerste rang wil zitten. Men onderschat de cruciale politieke en morele betekenis van dit conflict, dat geldt ook voor Ruanda. Zo'n passiviteit maakt me nogal misselijk als het gaat om volkerenmoord. Vanuit ethisch gezichtspunt zouden we onze uitgangspunten over mensenrechten serieuzer moeten nemen. Het uiteenvallen van ex-Joegoslavie en de opkomst van een virulent etno-nationalisme schept een heel gevaarlijk precedent voor heel het voormalig communistische deel van Euro pa en Rusland. Het streven naar etnisch zuivere staten is de meest rampzalige oplossing die je je maar kan voorstellen. En dat geldt ook voor de pogingen van David Owen om Bosnie langs etnische lijnen in drieen te delen.’
Zijn de moslims en de Serviers dan niet respectievelijk de 'good guys’ en de 'bad guys’?
Mient Jan Faber: 'Er zijn tot nu toe zo'n 200.000 mensen gedood, waarvan 170.000 moslims. Het gaat niet om lippendienst aan gewetensvragen maar om heel nuchter analyseren en op basis van een afweging van de krachten je politiek bepalen. Als je daar bent en nog de moed hebt die mensen in de ogen te kijken, dan voel je dat diep in je hart en je geweten. Ik ben ook razend als Jan Pronk zulke bijtende kritiek over zich heen krijgt wanneer hij naar Ruanda gaat, zo van “Jantje moet zo nodig weer”. Je moet verstandig kijken hoe je het aanpakt, maar als geweten niet meer meetelt is er iets grondig mis. Natuurlijk zijn er aan beide kanten good guys en bad guys, zij het vermoedelijk aan de ene kant meer dan aan de andere. Maar er zijn vooral oneindig veel slachtoffers, niet alleen de mensen die vermoord zijn maar ook al die mensen die daar in die vreselijke toestand moeten zien te overleven. Dan moet je je als internationale gemeenschap toch afvragen wat je kunt doen om die mensen te beschermen. Je kunt dan je geweten niet genoeg laten spreken.’
Maar verplicht je geweten je ook om partij te kiezen?
Mient Jan Faber: 'Je kiest in de eerste plaats partij voor de slachtoffers. Die vallen aan beide kanten, maar je moet vervolgens kijken wat je politiek kunt doen. Het is de vraag of het relevant is na alles wat er is gebeurd nog over die erkenning van Kroatie en ook Bosnie te discussieren. Dat is allemaal buitengewoon stom geweest, Bosnie is het enige land van ex-Joegoslavie dat naar mijn oordeel juist niet kan worden opgedeeld. Dat Bosnie een multi-etnisch land is, erkent men nu zelfs in Kroatie. Maar nu blijft er niks meer van over. Het ene deel loopt weg naar Servie en de rest wordt op de een of andere manier aan Kroatie geplakt. Bosnie is geslachtofferd door allerlei vormen van nationalisme, maar ook door de internationale gemeenschap en de Europese Unie.’
Raymond Detrez voorspelde al twee jaar geleden dat het zou uitlopen op een tweedeling van Bosnie: 'Men is veel te optimistisch geweest over het bestaan van een Bosnisch nationaal bewustzijn. Serviers voelen zich Serviers en Kroaten voelen zich Kroaten. Als er in plaats van het federale Joegoslavie een onafhankelijk Kroatie en een onafhankelijk Servie komt, wonen de Kroaten en Serviers in Bosnie in een vreemd land. Ze hebben Bosnie niet meer nodig, dat bestaat dan alleen nog maar voor de moslims, die een minderheid vormen in hun eigen land.’
Anet Bleich: 'Maar is het niet zo dat voor deze oorlog begon in Bosnie het verschil tussen die etnische onderscheidingen helemaal niet zo werd gevoeld?’
Raymond Detrez: 'Ik denk dat dat fenomeen beperkt bleef tot de steden, de geindustrialiseerde centra, waar een zekere traditie bestond van religieuze en etnische tolerantie. Waar men geleerd had met elkaar samen te leven. Waar men veel meer ontkerkelijkt en ontmoskeed was dan op het platteland. Maar op het land? De dorpen in Bosnie zijn op zich etnisch homogeen, met weinig contact tussen de diverse groeperingen, zodat men heel kwetsbaar was voor propaganda. Dat multiculturele Bosnie bestond alleen in steden als Sarajevo en Tuzla. Ook uit de uitslagen van de eerste vrije verkiezingen in Bosnie had men kunnen opmaken dat het land erg verdeeld was. Het waren de nationalistische partijen die de overwinning hebben behaald. De partijen die niet etnisch gekleurd waren, haalden maar twintig procent van de stemmen.’
Mient Jan Faber: 'Politiek nationalisme was er toch weinig in Bosnie. Sarajevo was niet zozeer een Bosnische of een Joegoslavische, maar vooral een gezellige, culturele, Europese stad. Er heeft al duizend jaar een Bosnie bestaan, een gebied met weinig nationaal gevoel, waar het ene dorp Kroatisch was en het volgende Servisch.’
Bob de Ruiter: 'We zijn het over twee dingen eens. Dat het aanvankelijk niet wenselijk was dat Bosnie langs etnische lijnen zou worden opgedeeld. Niemand van ons vindt dat wenselijk. Maar evenzeer zijn we het er over eens dat het wel kan. Het is een feit dat zich onder onze ogen voltrekt.’
Anet Bleich: 'Nee. Misschien heeft er zoals Raymond Detrez zegt geen collectieve Bosnische identiteit bestaan, maar zelfs na al die gruwelijke zuiveringsgolven zijn er in de meeste gebieden van Bosnie nog diverse bevolkingsgroepen aanwezig. Om dat te verdelen zou je een muur door Sarajevo en door Mostar moeten bouwen en zou je al die mensen uit de zogenaamde moslimenclaves in het oosten van Bosnie moeten weghalen. Dat kan helemaal niet.’
IS HET NIEUWSTE plan van de zogenaamde internationale Contactgroep een plan voor etnische verdeling of een poging de zaak toch nog bij elkaar te houden?
Mient Jan Faber: 'Dat is een non-plan. Men heeft alleen maar een verklaring getekend dat men het niet met elkaar eens was. Daarom zeiden de Fransen en de Engelsen dat ze hun peace-keepers zouden terugtrekken. Bij de Europese Unie in Brussel geeft men toe dat het absoluut hopeloos is. De partijen willen ook geen oplossing, ook de autoriteiten aan Bosnische kant hebben absoluut geen zin in een akkoord.’
Anet Bleich: 'Ik vind het geen non-plan. Na het ultimatum in Sarajevo heeft zich, voornamelijk onder Amerikaanse druk, een heel positieve ontwikkeling voorgedaan, namelijk het verdwijnen van de Kroatische extremisten, althans in Bosnie, en het ontstaan van de Bosnische Federatie van Moslims en Kroaten. Die zou zelfs kunnen worden uitgebreid met het gebied dat nu onder Servische controle staat, maar dat stuit op twee problemen. De Bosnische Serviers hebben daar op dit moment geen belangstelling voor. En de leiding in Sarajevo gelooft er niet in en heeft op het ogenblik vooral een militaire oplossing voor ogen. Die wil doorvechten. Maar dat kan de impasse niet oplossen. Het is ondenkbaar dat de Bosnische Federatie wint en dat zou betekenen dat er nog jaren zal worden gevochten. Je moet dus de een of andere voorlopige status quo vinden en dan is een 51-49-procent-verdeling als tussenoplossing misschien toch nog het beste. Althans, onder bepaalde voorwaarden: het recht van mensen om naar hun huis terug te keren, garanties voor mensen van andere etnische herkomst dat ze waar ze nu leven kunnen blijven wonen, en het stoppen van zuiveringen en intimidaties. Zo bezien vind ik dat voorstel niet zo slecht.’
Bob de Ruiter: 'Een gecentraliseerde Bosnische staat is niet haalbaar, dan negeer je de doelstellingen van de strijdende partijen en krijg je uiteindelijk toch etnische zuivering, en wel van een nog veel gruwelijker karakter. Door vast te houden aan het idee van een eenheidsstaat zijn bij de moslims allerlei verwachtingen gewekt waardoor ze bleven doorvechten.’
Mient Jan Faber: 'Ik ben het fundamenteel oneens met deze gedachtengang. Wat ik voor me zie is dat er nu een soort van Koude-Oorlogssituatie ontstaat in Bosnie. Langs de frontlijn blijven er nog gevechten. En in de twee delen waarin Bosnie uiteenvalt, zullen al die nationalisten enorme druk op de bevolking uitoefenen om iedereen achter hetzelfde vaandel te krijgen. Dat wordt nog versterkt door die kantonisering in de Bosnische Federatie. Het gaat niet om een Moslim-kanton en een Kroatisch kanton, maar om een hele reeks kantons waar alle mogelijke lokale baasjes de macht gaan uitoefenen. Op een conferentie onlangs in Sarajevo bleek dat de grote angst te zijn. Wat stelt de federale macht dan nog voor?
Een ander probleem is wat er moet gebeuren met de vluchtelingen. Die worden met de nek aangekeken. Er wordt al over gepraat om ze in een soort Zuidafrikaanse townships te proppen, als tweederangs burgers, voor zover je ze niet weg kunt krijgen. Vorige maand ben ik in Mostar geweest. Die stad zit boordevol vluchtelingen. De moslimkant van de stad is totaal vernietigd en het Kroatische gedeelte staat prachtig overeind. Dat wordt nu door de maffia gerund. Nu moet de stad weer een geheel worden. Alle vluchtelingen uit het Kroatische deel van de stad, die nu in dat moslimgedeelte van de stad opeengepakt zitten, zouden eigenlijk weer terug moeten. Dat kan helemaal niet: hun huizen zijn of vernietigd of bezet door Kroatische vluchtelingen van elders. Moet je die er dan uit gooien? Er moet daar nu een Duitse burgemeester komen, maar over zijn bevoegdheden is nog een enorme strijd gaande tussen de twee helften van die stad. Die man mag vierhonderd politieagenten meenemen uit Duitsland, plus wat ambtenaren. Dat is dus kantonisering in de praktijk. Dat is wat Bob de Ruiter bepleit.’
Anet Bleich: 'Toch zou die situatie in Mostar zich aanzienlijk minder somber kunnen ontwikkelen, afhankelijk van de politieke verhoudingen in Kroatie zelf. Er is in Zagreb nu een buitengewoon interessante politieke strijd gaande tussen de harde nationalistische vleugel, die min of meer de steun van Tudjman heeft, en de oppositie. Met name twee medeoprichters van de partij van Tudjman hebben buitengewoon scherpe kritiek laten horen op zijn Bosnie-politiek en op het ondemocratische karakter van zijn regime. De levensvatbaarheid van de Bosnische Federatie zal sterk afhangen van de koers van Zagreb.
Daar valt ook nog een algemenere conclusie uit te trekken. Ik denk dat er geen sprake is van een spontane uitbarsting van nationalistische sentimenten in Bosnie, waardoor mensen niet meer met elkaar willen en kunnen leven. Het is een politiek gestuurd proces geweest. Vanuit Belgrado en vanuit Zagreb, en in laatste instantie ook vanuit de leiding van de moslims. Wat er nu in Kroatie gebeurt, laat zien dat dat proces niet onomkeerbaar is. Die krachten zouden we moeten steunen.’
Maar zie je in Belgrado ook maar in de verste verte een dergelijke ontwikkeling?
Anet Bleich: 'Nee, op dit moment niet. Dat is een van de grote problemen.’
HET BEELD IS wel heel wanhopig: er lijkt nu toch bijna geen enkele andere oplossing te zijn dan doorgaan met de oorlog.
Mient Jan Faber: 'Als de internationale gemeenschap bepaalde voorstellen steunt, moet zij ook het noodzakelijke instrumentarium aanreiken. Als je vindt dat Mostar onder internationaal of Europees bestuur moet komen, moet je daar ook de middelen voor leveren. Maar als je je voor de zoveelste keer weer tot speelbal laat maken van de onderhandelingen tussen die twee groepen, dan word je weggemaaid.’
Maar wat is dan het alternatief voor het non- plan?
Mient Jan Faber: 'Ik denk dat je op z'n best een patstelling krijgt die een hele tijd zal duren. Je moet hopen dat er vanuit die patstelling in een reeks van jaren weer ontwikkelingen zullen komen over die grenzen heen. Maar ik merk nu al dat de mensen van ons kantoor in Sarajevo niet naar het Servische deel van Sarajevo durven te gaan, omdat je dan zo wordt gewantrouwd, dat je plotseling tot vijand bent geworden.’
Bob de Ruiter: 'Mient Jan Faber zegt dat de internationale gemeenschap een vuist moet maken; ik zeg dat we juist onder ogen moeten zien dat dat niet gebeurt. We hebben nu al twee jaar geroepen dat dat moet gebeuren, op een gegeven moment moet je erkennen dat het niet gebeurt. En dan moet je je afvragen wat dan nog haalbaar is. Het is verkeerd om steeds je hoop te vestigen op een imaginaire vuist, die nu eenmaal niet bestaat. Zo'n tweedeling in Bosnie is heel erg, maar ons rest niets anders dan dat als een feit onder ogen te zien, zodat op langere termijn misschien weer aan die multiculturele samenleving kan worden gewerkt.’
Raymond Detrez: 'Ik denk inderdaad dat het uitdraait op een tweedeling van Bosnie. Dat is geen goede oplossing, maar de beste in de gegeven omstandigheden. De Serviers zullen niet meedoen, de Kroaten willen dat niet. Het zal nog een tijdje doorgaan. Kroaten en moslims zullen zeker nog een tijdje proberen territoria te heroveren.
Eigenlijk zijn we hier allemaal nogal optimistisch. Bosnie etnisch opdelen kan niet, wordt er gezegd. Wat wordt daarmee bedoeld: kunnen we ons dat niet voorstellen? Of mag dat niet gebeuren? Of is het praktisch onmogelijk? De geschiedenis van de Balkan bewijst dat het best mogelijk is. Ongeveer de hele Balkan is etnisch ooit net zo heterogeen geweest als Bosnie op dit moment. De Balkanoorlogen sinds het einde van de negentiende eeuw leidden tot etnische zuiveringen waarbij miljoenen mensen zijn vermoord of verdreven. Vervolgens kwam er een soort vredesverdrag, waarbij bevolkingsruil een van de punten was. Het gebeurde tussen Griekenland en Turkije, tussen Bulgarije en Griekenland enzovoorts. En het cynische is dat daarmee inderdaad veel problemen zijn opgelost.’
Anet Bleich: 'Het is de vraag of dat in de huidige tijd nog steeds denkbaar en acceptabel is.’
Raymon Detrez: 'Denkbaar en acceptabel is het niet. Maar wel praktisch uitvoerbaar en daar moeten we rekening mee houden.’
Anet Bleich: 'Dat zou ook fantastische mogelijkheden tussen aanhalingstekens bieden voor de randgebieden van Rusland.’
Bob de Ruiter: 'Maar als de tweedeling van Bosnie toch onvermijdelijk blijkt te zijn, waarom moest daar dan twee jaar bloedvergieten aan vooraf gaan?’
Mient Jan Faber: 'Wat zou jij zeggen tegen de Albanezen in Macedonie, waar ik toevallig weer naar toe ga?’
Bob de Ruiter: 'Ik zou zeggen: “U woont hier, u zit hier met deze problemen. Vestig vooral niet uw vertrouwen op de mooie pleidooien van westerse politici over rechtvaardige oplossingen die ze u zullen brengen.”
Mient Jan Faber: 'Dan vragen ze wat dan uw oplossing is.’
Bob de Ruiter: 'Ik zou zeggen dat ik geen rechtvaardige oplossing heb, want ik ben niet bij machte om die op te leggen.’
Dus dan kijk je eerst toe wat zich afspeelt en zegt achteraf dat het zo had moeten gaan.
Bob de Ruiter: 'Ik constateer dat men toekijkt. De moslims in Bosnie hebben vier of vijf keer gedacht dat er hulp van buitenaf zou komen voor hun rechtvaardige zaak en dat heeft ze op het verkeerde been gezet.’
Mient Jan Faber: 'Je bent voor opdeling van Bosnie, maar ben je nu ook voor een opdeling van Macedonie?’
Bob de Ruiter: 'Ik heb nog steeds hoop dat dat niet nodig is.’
Anet Bleich: 'Ik vraag me af of je iedere vorm van opdeling onder dezelfde noemer kunt brengen. Ik ben tegen een opdeling van Bosnie, ik zie alleen in dit stadium absoluut niet hoe het mogelijk is op korte termijn en zonder voortzetting van de oorlog een Bosnisch geheel af te dwingen. Dus een soort half-halfverdeling van Bosnie is waarschijnlijk de minst rampzalige oplossing.’
Mient Jan Faber: 'Maar verplaats je nu eens in de positie van iemand in zo'n moslimenclave. Die wil daar toch zo snel mogelijk weg? Dan krijg je precies de bevolkingsruil die Karadz voortdurend bepleit!’
Bob de Ruiter: 'Je kan toch zeggen: het staat ons niet aan, maar we aanvaarden de werkelijkheid van de opdeling in kantons van Bosnie. Dan kun je ook tegen de Serviers zeggen dat ze alleen op steun kunnen rekenen en verlichting van de sancties als ze op een behoorlijke manier met hun minderheden omgaan. En als het gaat om Macedonie is het eerlijk om te zeggen dat we als internationale gemeenschap wel bereid zijn enige economische druk uit te oefenen, maar dat grootschalige militaire middelen er niet in zitten.’
IN SARAJEVO is wel iets gebeurd. Er is een ultimatum gesteld en dat heeft resultaat gehad.
Raymond Detrez: 'Ik denk dat het een illusie is om te denken dat alleen de stoere taal effect had. Er waren ook andere factoren, zoals de Russische diplomatieke tussenkomst en het feit dat Sarajevo voor die Serviers strategisch niet meer zo belangrijk was. Trouwens, ze houden de stad trouwens nog altijd omsingeld.’
Mient Jan Faber: 'Ik was er in die week van het ultimatum en wat mij opviel was hoe de VN-mensen ter plekke almaar aan het uitleggen waren dat dat niet hun politiek was. Generaal Rose heeft na dat bloedbad op de markt de partijen bij elkaar gehaald. De maandag daarop hebben ze een deal gesloten over een wapenstilstand. Dat hele pakket is naar de Navo gegaan en die heeft er uitsluitend en alleen een ultimatum aan toegevoegd. En de Verenigde Naties voelden zich daarbij heel ongemakkelijk, want ze hadden het gevoel dat ze net bezig waren de zaak te regelen. Toch denk ik dat het ultimatum het proces heeft versneld. De Verenigde Naties worden daar door iedereen als partijdig beschouwd omdat de VN daar geen krachtig standpunt heeft. Het mandaat deugt niet, er zijn onvoldoende mensen. En er is onvoldoende politiek concept over wat voor rol men daar wil spelen, dus zijn de Verenigde naties een speelbal van alle partijen.’
Zou militaire dreiging effect hebben?
Mient Jan Faber: 'Dat weet ik niet. Van Nederlandse militairen daar hoor ik dat ze stomverbaasd zijn over het gebrekkige materieel van die Servische jongens en hun gebrek aan discipline. Die zeggen dat we ze zo wegblazen.’
Bob de Ruiter: 'Bij Sarajevo kwam er enige verlichting door een specifieke militaire dreiging, maar Goraz>pa108<de toonde weer precies de grenzen van die militaire druk. Er zijn daar zelfs een paar Navo-vliegtuigen uit de lucht gehaald. In de tijd dat Pronk en Kok opriepen tot effectieve militaire druk, hoorde ik van mensen van de luchtmobiele brigade dat ze bang waren dat ze het binnen een paar dagen van de Serviers zouden verliezen. Is het dan wel zo gewetensvol zo'n actie te bepleiten?’
Raymond Detrez: 'Ik geloof niet zo erg in Navo-dreigingen, maar ik geloof ook niet zo in de zwakte van het Servische leger. Als je zonder discipline, in dronken toestand, binnen een paar maanden zeventig procent van Bosnie kunt veroveren, dan ben je toch geen kleine jongen. De Kroaten zijn heus niet onbewapend, en de moslims nu evenmin. Bovendien moet je, als je militair wilt ingrijpen, eerst weten wat je wilt en wat er met Bosnie gaat gebeuren.’
Anet Bleich: 'Dat is niet helemaal waar. Daarom geloof ik wel in een beperkt militair optreden zoals bij Sarajevo. Dat is niet gebeurd vanuit een gedetailleerd plan, maar puur alleen vanuit het idee dat het gooien van granaten op markten in Sarajevo moest ophouden. Er hebben zeker andere factoren meegespeeld, maar die spelen nog steeds een rol, zoals een zekere oorlogsmoeheid onder de Serviers, het vastlopen van de oorlog tussen de moslims en de Kroaten. Dat heeft allemaal meegespeeld in het succes van dat ultimatum in Sarajevo. En het ultimatum van Goraz>pa108<de heeft, ondanks al het gehaspel, in ieder geval opgeleverd dat die stad verder met rust is gelaten.’
RAYMOND DETREZ: 'Overigens maakt men op dit moment in Belgie precies dezelfde fouten als in Joegoslavie. Voor uiterst rechts in Belgie is Joegoslavie nu de illustratie dat een etnisch gemengde samenleving niet kan en dat we maar moeten splitsen.’
Is nationalisme een autonoom verschijnsel, en niet bijvoorbeeld een valse uitdrukking van economische ontevredenheid?
Raymond Detrez: 'Ik denk het wel. Je ziet dat mensen nationalistische ambities hebben die volkomen in tegenspraak zijn met hun economische belangen. De politieke elites in de republieken van Joegoslavie maakten gebruik van nationalisme als iets dat latent bestaat, ze speelden er op in en wakkerden het aan. Natuurlijk heeft ieder volk recht op de ontplooiing van z'n nationale identiteit - wat dat ook moge betekenen. Maar het is fataal als dat wordt geterritorialiseerd, als je dat volk gaat vastpinnen op een territorium waarbinnen het de baas is en meer rechten kan doen gelden dan anderen. Je zou kunnen denken aan cultuurgemeenschappen die niet geterritorialiseerd zijn. Zoals die trouwens op de Balkan bestaan hebben in de periode van het Osmaanse Rijk.’
IS DE VREDESBEWEGING in dit geval voor opheffing van het wapenembargo?
Mient Jan Faber: 'Daar hebben we nooit voor gepleit. Maar ik zal ook niet tegen Izetbegovic zeggen dat hij nu maar onmiddellijk moet tekenen. Dat is niet mijn taak. Wij proberen de mensen bij elkaar te brengen. Waarschijnlijk zie ik de wereld nog zwarter dan alle anderen hier. Ik ben er voor dat de internationale gemeenschap zich met dit soort conflicten bezig houdt en dat ze dat goed doet. Dat is mijn rol!’
Anet Bleich: 'In elk geval ben ik tegen opheffing van het wapenembargo. Wat heb je er aan als ze nog twee jaar doorvechten om nog zeven procent van Bosnie erbij te veroveren? Er is een fatale tegenstrijdigheid in de positie van de Bosnische regering. Ze hebben altijd gezegd dat ze staan voor een multinationaal Bosnie, maar vervolgens willen ze ervoor vechten, zonder enig perspectief dat ze dat via het slagveld kunnen bereiken. Dan lijkt me een voorlopige compromisoplossing te prefereren boven doorgaan van de strijd om stadjes en dorpen en stukjes land.’
MIENT JAN FABER: 'We hadden hoe dan ook veel meer kunnen doen dan we ooit hebben gedaan. Wat er nu in Ruanda gebeurt, dat kan je toch niet zes, acht weken aanzien. Maar de betrokkenheid van mensen is maar heel gering en politici discussieren vooral via A-viertjes. Pronk wordt niet voor niets voor gek verklaard omdat hij er gewoon bij wil zijn. Naarmate de wereld groter en opener wordt, worden wij provincialer. We hadden meer internationale belangstelling ten tijde van de Koude Oorlog. Toen wisten we tenminste precies wat de Amerikanen fout deden.’
Anet Bleich: 'Het ontbreekt nu eenmaal aan een politieke conceptie voor het Europa van na de Koude Oorlog. Die is er niet. En over het etnisch nationalisme wordt absoluut onvoldoende nagedacht. Je zou individuen en groepen die tegen etnische afzondering en zuiveringen zijn in elk geval moeten steunen. En het lijkt me evident dat hun invloed groeit als deze oorlog stopt.’
Mient Jan Faber: 'Ik ben ook voor vrede. Ik wou alleen maar dat het allemaal waar was. Dat er nieuwe mogelijkheden ontstaan als de oorlog ophoudt - ik geloof daar voorlopig niet in. Ik zie alleen maar hoe men aan het verscherpen is. Dat proces van toenadering tussen verschillende groepen zal heel moeilijk zijn. Servie vraagt om 64 procent van Bosnie, de Bosnische Federatie vraagt om 58 procent. Het lijkt me het beste om gewoon te zeggen: okee, jij krijgt 64 procent en jij krijgt 58 procent. Dat lijkt me wel passen in de huidige irrationele, postmoderne logica.’