Film

De onmogelijkheid van liefde

FILM Los Olvidados

Een van Luis Buñuels grootste films, Los Olvidados (1950, Mexico), is een pure film met rauwe energie – een explosie van stijlen en invloeden. Het is film noir, maar dan gesitueerd in de vieze straten en achterbuurten van Mexico Stad; het is neorealisme, door de realistische stijl waarmee Buñuel sociaal onrecht aan de kaak stelt; en het is surrealisme door een onvergetelijk mooie droomsequentie die de essentie van de film bevat, namelijk de onmogelijkheid van tederheid en menselijke liefde in een maatschappij waarin vooruitgang alles is en chaos en onrecht derhalve welig tieren.

De slachtoffers van deze harde wereld zijn de ‘vergeten mensen’ uit de titel die uit verschillende generaties komen, van straatkinderen tot hoogbejaarde bedelaars. De film begint met een stem die ons vertelt dat deze film ‘het echte leven’ laat zien, en dat onrecht en vooruitgang, die hand in hand gaan, aanwezig zijn in alle grote steden van de wereld. De camera laat vervolgens Parijs, New York en Londen zien en komt tot stilstand in Mexico, waar de jonge crimineel Jaibo in beeld komt, pas vrijgekomen, maar nu alweer als een haantje door de straten struinend, een legertje jonge bewonderaars achter zich aan.

Vroeg in de film wordt Buñuels meesterhand al zichtbaar doordat hij een bijna duivels spel speelt met de verwachting van de kijker. Jaibo lijkt namelijk eerst op een antiheld in een film noir, een coole gangster à la James Cagney, maar al gauw blijkt dat niets minder waar is. In een desolaat landschap waarin armoedige straten uitmonden in lege terreinen waar nog slechts betonnen skeletten van nieuwe hoogbouw staan, komen Jaibo en zijn jonge bewonderaar Pedro een andere jongen tegen. Na een ruzie vermoordt Jaibo de jongen door hem met een steen en een stuk hout op het hoofd te slaan.

Buñuels statement dat vooruitgang onomkeerbaar leidt tot armoede, geweld en moreel verval komt het mooist naar voren in een surrealistische sequentie. In het armoedige huisje droomt Pedro over de moord. Maar dan ‘ziet’ hij zijn moeder ontwaken en naar hem toe zweven, als het ware, alsof zij een engel is. Moeder steekt haar armen naar Pedro uit. (Een geijkt buñueliaans stijlelement is hier bijzonder effectief: het bewegen van een personage in de richting van de kijker, de cameralens in, zodat de kijker niet alleen kijker is maar ook personage.) Moeder klaagt tegenover Pedro dat ze zo hard moet werken. Dan tovert ze een rauw stuk vlees te voorschijn. En op dat moment verschijnt een gespierde arm van onder het bed. Het is de arm van killer Jaibo.

In deze scène vermengt Buñuel schuld, morele wanhoop en seksuele frustratie. Dit laatste komt verder tot uiting wanneer de moeder van Pedro en Jaibo de killer seks hebben in de keuken. De wijze waarop Buñuel dit verbeeldt, is ingegeven door de censuur waarmee hij tijdens de productie te kampen had. Moeder en Jaibo kijken elkaar aan, wellustig. Deur dicht, camera trekt zich terug, fade, zwart. Door niets te tonen laat Buñuel eigenlijk alles zien: het vernietigend ondermijnende beeld van de engel-moeder die toch toegeeft aan haar eigen driften, en ook nog valt voor de moordenaar. Alles is verrot in deze donkere wereld waarin moderniteit onomkeerbaar leidt tot corruptie en perversiteit.

Los Olvidados is een pessimistische film waarin Buñuel, anders dan in zijn latere surrealistische satires, zoals Viridiana (1961) en That Obscure Object of Desire (1977), zijn maatschappijkritiek niet op subtiele, suggestieve wijze uitwerkt. In Los Olvidados komen slechts pijn en ironie voor. Slechts de harde realiteit, ook al uit deze zich op surrealistische wijze in het hoofd van Buñuel, en dus ook in dat van de kijker. Deze realiteit wordt belichaamd door de monstrueuze, blinde oude man die over de verloren kinderen van Mexico zegt: ‘Ze hadden al bij geboorte gedood moeten worden.’

Los Olvidados, Luis Buñuel-retrospectief, Filmmuseum, Amsterdam, vanaf 8 mei (waarin vooral films uit zijn Mexicaanse periode); Latin American Film Festival, Louis Hartlooper Complex, Utrecht, tot 14 mei