De ontplofbare samenleving

Nog niet zijn we bekomen van het debacle met de Fyra of daar wordt een grote bank, SNS Reaal genationaliseerd, wat de belastingbetaler 3,7 miljard euro zal kosten. In NRC Handelsblad van 1 februari staat een beknopte reconstructie van deze catastrofe, een relaas van overspannen optimisme, ondeskundigheid, list en bedrog, waardoor je de indruk krijgt dat je de samenvatting van een televisieserie leest.

Toch lijkt het nog betrekkelijk goed af te lopen. Minister Dijsselbloem spreekt binnen het kader van de geloofwaardigheid geruststellende woorden. Hij drukt zich begrijpelijk uit, hij begint niet om de haverklap te lachen en hij heeft een onberispelijk politiek verleden.

Gaat u maar rustig slapen, zei premier Colijn op 11 maart 1936, toen de nazi’s het Rijnland hadden bezet en Nederland zich koesterde in zijn neutraliteit. Het zal me benieuwen wanneer we horen dat bij de Joint Strike Fighter de nieuwste kinderziekten zijn ontdekt zodat we nog even moeten wachten voor we met dit hyperwapen de volgende oorlog kunnen winnen. Maar intussen is in ieder geval onze werkgelegenheid weer gered.

Met onze democratie gaat het geweldig goed, stelde het CBS vorige week vast. Bijna vier op de vijf kiezers zijn ‘tamelijk’ tot ‘zeer tevreden’. In de daaraan voorafgaande week was de jaarlijkse bijeenkomst van het Work Economic Forum in Davos. Ter gelegenheid daarvan is door het Amerikaanse pr-bureau Edelman (met een vestiging aan de Zuidas) een rapport over de hier heersende verhoudingen gepubliceerd. Van alle Nederlanders denkt 94 procent dat onze politici van tijd tot tijd of habitueel tegen het volk liegen, negentig procent gelooft dat bedrijfsbestuurders hetzelfde doen.

In feite wordt in dit land geen enkele instantie nog voor honderd procent vertrouwd. Kijk naar de ziekenhuizen, de woningbouwcorporaties. De media wekken diepe achterdocht. Alleen sommige kranten kunnen er nog mee door. Ook organisaties zonder winstoogmerk, het Rode Kruis, Greenpeace, Amnesty delen volgens het rapport van Edelman mee in het grote wantrouwen. En raadpleeg de digitale stem des volks, op de websites. Het weerbericht van het KNMI bevat allerlei onzin. Code Oranje, laat me niet lachen! En de nationale opinieonderzoeker Maurice de Hond is een prutser. Wielrenners? Grote bedriegers, tot ze hun onschuld hebben bewezen. En nu ook de voetballers!

Het is geleidelijk gekomen, we zijn eraan gewend geraakt, maar in feite wordt Nederland getroffen door een diepe vertrouwenscrisis. In tijden van voorspoed kan een samenleving zich dat misschien nog veroorloven. Maar nu gaat de gestage afkalving van het vertrouwen gepaard met een crisis die al een jaar of vijf voortwoekert en waarvoor kennelijk niemand een oplossing weet. Therapeuten en kwakzalvers verdringen elkaar. Europa heeft het gedaan, we draaien voor die luie Grieken op, we moeten uit de euro! Verder bezuinigen. Nee, juist meer uitgeven, de economie stimuleren! Knoop er een touw aan vast.

Intussen zijn er wel een paar verifieerbare zekerheden. De pensioenen worden verlaagd, de pensioen­gerechtigde leeftijd wordt verhoogd, de werkeloosheid blijft stijgen, de kosten van levensonderhoud worden hoger, het bruto binnenlands product blijft krimpen en hetzelfde geldt voor de consumptieve bestedingen. Dat is niet alleen in Nederland het geval. In vrijwel de hele westelijke wereld zien we dezelfde verschijnselen. De derde recessie is feitelijk in 2009 begonnen. Dat is het grote economische probleem, en daaruit volgt de politieke vraag. Hoe zullen de massa’s zich deze keer onder de economische uitzichtloosheid gedragen terwijl, zoals uit recente cijfers blijkt, ze het vertrouwen in de politieke klasse en het economische leiderschap nagenoeg hebben verloren? Hoe reageert een moderne massa die zich in het nauw gebracht voelt?

We hebben wel historische ervaring. Het Jordaanoproer brak uit op 4 juli 1934 toen twaalf procent van de beroepsbevolking uitzichtloos zonder werk was. Een proletarische opstand. Op 14 juni 1966 hadden we het bouwvakkersoproer, ook bekend als de Telegraafrellen, met grootscheepse geweldpleging. Boze arbeiders met de hartelijke steun van provo’s en geestverwanten. Op 30 april 1980, de kroning van Beatrix, begon de stadsoorlog die het centrum van Amsterdam in een slagveld veranderde. Krakers en autonomen hadden de hoofdrol. De tijd van deze soorten verzet is voorbij.

De samenleving die nu het slachtoffer wordt van verarming en bedrog door de overheden, bankiers, deskundigen, met als handlangers veel media, is in hoge mate gedepolitiseerd. Zeker in de afgelopen kwart eeuw heeft het consumentisme de politieke solidariteit aangetast, en waarschijnlijk ook andere vormen van saamhorigheid. De massa der ontevredenen is gefragmentariseerd maar niet minder getergd. Daardoor groeit de kans op een uitbarsting van verzet. Misschien is het wachten op een aanleiding. De gemeenplaats zegt dat het geduld uitgeput raakt. Dat is nu weer de waarheid. En de uitbarsting komt altijd als een verrassing.