De plaatsvervanger van Christus op aarde

De onzekere paus

Op 1 mei wordt de Poolse paus Karol Wojtyla zalig verklaard in Rome en op 11 mei begint het filmfestival van Cannes, met Habemus Papam van regisseur Nanni Moretti, over een paus die geen paus wil worden. ‘Wat doe je met me, God? Ik kan het niet!’

‘ANNUNTIO vobis gaudim magnum: Habemus Papam…’
('Ik verkondig u met grote vreugde: we hebben een paus…’)
'Aaaaaaaaah!’ 'Aaaaaaaah!’
Twee ijselijke gillen.

De protodiacono, de kardinaal die de taak heeft de nieuwe paus aan te kondigen vanaf het balkon, verstomt. Zijn feestelijke glimlach bevriest. Het afgeladen Sint-Pietersplein houdt de adem in. Dan treedt de kardinaal met gebogen hoofd terug tussen de gordijnen op de loggia boven de ingang van de Sint-Pieter. De camera blijft hangen op de flapperende karmijnrode lappen voor een zwart gat. De gelovigen kijken met open mond omhoog. Er verschijnt geen paus.
Die zit binnen achter de gordijnen, kreunend op een troon, omgeven door bezorgde kardinalen. Dan komt hij overeind en rent weg in vol ornaat. Hijgend, te zwaar en te oud voor deze sportieve prestatie. De camera zit hem vlak op de hielen. Michel Piccoli, de paus van Nanni Moretti’s nieuwste film Habemus Papam, rent door gangen, door metershoge, pompeus gedecoreerde zalen, strenge getuigen van de eeuwenoude kerkelijke macht die hij zojuist heeft geërfd. Hij rent door tot de Sixtijnse kapel, waar hij minder dan een uur geleden tot hoofd van de katholieke kerk, opvolger van Petrus, plaatsvervanger van Christus op aarde, is aangewezen.
Daar hijgt hij uit.
'Wat doe je met me, God? Nu is het Jouw verantwoordelijkheid. Jij moet me leiden! Ik kan het niet. Als Jij me hebt gewild, dan moet Jij me ook helpen.’
Dat waren de woorden waarmee de huidige paus Benedictus XVI, oftewel Joseph Ratzinger, zich inwendig tot God richtte toen hij tot zijn eigen verbijstering op 19 april 2005 werd gekozen tot opvolger van Johannes Paulus II, oftewel Karol Wojtyla.
Drie dagen eerder was Ratzinger 78 jaar geworden, en hij was de voorzitter van het conclaaf. De ceremoniemeester dus, vanwege zijn solide ervaring met het ritueel, en vanwege zijn rotsvaste geloofskennis. Om zijn collega-kardinalen met vaste hand bij te staan in hun keuze voor een geschikte opvolger van de onvergetelijke Poolse paus.
Joseph Ratzinger had ook de begrafenismis van Karol Wojtyla geleid, omdat hij hem van zeer nabij had gekend en zijn rechterhand was geweest op het gebied van de geloofsleer. Ratzinger was de theoloog, de ideale tweede man achter de schermen, een rol waarin hij zich helemaal thuis voelde. Hij was klaar om ruim baan te maken voor een nieuweling - wie weet eindelijk de zwarte paus uit de voorspelling van Nostradamus - die de gelovigen een nieuw tijdperk in kon leiden, zoals Wojtyla het 27 jaar eerder ook zo dynamisch had gedaan.
Volgens de katholieken is het niet zo dat de kardinalen kiezen. Zij worden geleid door de Heilige Geest. En daarom is het ook niet zo dat de kardinaal die wordt aangewezen door het conclaaf een keuze heeft. Hij aanvaardt de Heilige Geest, punt. En je arbeidscontract ligt vast. Daarover hoef je ook al niet te onderhandelen, als paus. Je buigt je hoofd, spreidt je handpalmen richting God en begint aan de taak. Twijfel komt niet voor in het scenario.
Van Ratzingers geschrokken noodkreet tot God kon Nanni Moretti niets weten toen hij Habemus Papam schreef. Hij was al maanden aan het draaien toen Licht van de wereld, het interviewboek van oud-Spiegel-redacteur Peter Seewald met Benedictus XVI uitkwam. Maar Moretti is een regisseur met gevoelige antennes. Al vaker voorspelde hij in zijn films dingen die jaren later uitkwamen.
Het lijkt bijna een beetje alsof Moretti Joseph Ratzinger in bescherming wil nemen tegen al te makkelijke herkenning. 'Nee, ik dacht niet speciaal aan een bepaalde paus’, zei hij op de persconferentie na afloop van de première van Habemus Papam in Rome. 'Het zou misschien Papa Luciani kunnen zijn, of ook Paulus VI.’
Dat is een Moretti-instinker. Slinks noemt hij twee pausen waar hij zich de vingers niet aan kan branden omdat ze a) dood zijn en b) niet veel indruk hebben achtergelaten in het hart van het volk. De ene, Paulus VI (1963-1978), was een getormenteerde intellectueel die de katholieke kerk door een moeilijke overgangsfase heeft geloodst, maar dat was een interne kwestie, niet voor de bühne. De andere, Papa Luciani, (augustus-september 1978), stierf na een maand aan een hartaanval. Van hem is de gelovigen niet veel meer bijgebleven dan het verlegen, onnozele grijnsje waarmee hij ze vanaf het balkon groette na het Habemus Papam. Hij kreeg geen tijd om een stempel te drukken, voorzover dat er al in had gezeten.
Nee, zo makkelijk kom je er niet vanaf, Nanni Moretti.
Niet voor niets begint zijn film met de indrukwekkende archiefbeelden van de opgebaarde Wojtyla in de Sint-Pieter in april 2005 en de ongelooflijke hoeveelheid mensen die daar op af kwam. Drie miljoen gelovigen stonden dertien tot 24 uur in de rij om persoonlijk afscheid te mogen nemen van de meest geliefde paus aller tijden, Karol Wojtyla.
Zo iemand is niet op te volgen. Wojtyla was een absolute ster. Dat was meteen al duidelijk toen hij in de vroege avond van 16 oktober 1978 op het balkon verscheen. Een brede glimlach, zelfverzekerd, charmant de chauvinistische Italianen geruststellend in ontspannen Italiaans uit de losse pols (Wojtyla was de eerste niet-Italiaanse paus sinds de Nederlandse Adrianus VI, 1522-1523). Hij leek er helemaal niet tegenop te zien om leider te worden van ruim een miljard katholieken. Dat klusje ging hij eventjes klaren, deze stoere, sportieve Pool van 58 die wel speciaal gemaakt leek voor het paushabijt. Nooit stond het kalotje (het katholieke keppeltje) beter dan op zijn ronde, typisch Slavische kop, nooit oogde de witte jurk zo mannelijk, nooit leken de gebaren waarmee hij de juichende massa zegende zo uit het hart te komen als bij Wojtyla. Paus zijn, hij was ervoor geboren.
Wojtyla was de eerste mediapaus. Een natuurlijk communicatietalent dat zijn weerga niet kende. En was dat in de wereld van 1978 niet meer dan een mooie meevaller, vandaag is het een must.

'DE REALITEIT van vandaag is dat het niet meer genoeg is om eenvoudig plaats te nemen op de troon van Petrus om de kudde van één miljard honderd miljoen gelovigen te leiden. Vandaag moet je overtuigen. Je moet het hart en de ziel van mannen en vrouwen weten te bereiken, wellicht om tegengesproken te worden, wellicht om ze kwaad te maken, maar je moet ze in ieder geval weten te bereiken. Er is geen behoefte meer aan bovenmenselijke wezens, maar juist aan menselijke. Dat had Paulus VI al goed begrepen, toen hij zei dat de moderne tijd niet op leermeesters met geheven vingertjes zit te wachten, maar op getuigen. En dat is precies het probleem met het huidige pontificaat. In hoeverre slaagt hij die spreekt vanuit de basiliek van het Vaticaan er nog in om werkelijk contact te leggen met de mensen van vandaag en hun moeilijke existentiële levenspad?’
Aldus Marco Politi, de beste Vaticaan-verslaggever van Italië, en samen met Watergate-journalist Carl Bernstein auteur van de spannende Wojtyla-biografie Zijne Heiligheid (1996). Politi stelt de vraag diplomatiek, zoals het Vaticaan-watchers betaamt: zit de wereld van vandaag nog te wachten op een verlegen, onhandige, kamergeleerde die zelf totaal niet om zijn hoofdrol heeft gevraagd? Alleen al het knauwende Duits-Italiaans waarin de arme Joseph Ratzinger zich moeizaam door zijn voorgekookte teksten op papier worstelt. Nooit eens een zin uit het blote hoofd, een spontane reactie, een blik in de menigte, een improvisatie. Met de ogen achter de leesbril strak op het papier hakkelt hij zich door een soort Italiaans dat klinkt als een mond vol zaagsel, als een probleem waar je alleen vanaf kunt komen door je er geduldig doorheen te worstelen. Het Italiaans! Ongeveer de fijnste taal ter wereld om je in uit te drukken als je ook maar een sprankje gevoel hebt voor theater.
Maar dat heeft Joseph Ratzinger niet. En dat heeft Moretti’s paus ook niet. Razend knap, hoe het inmiddels 85-jarige brok charisma Michel Piccoli een introverte en onzekere man neerzet. Hij lijkt zelfs een beetje simpel, als hij tijdens het conclaaf met een vage glimlach zijn vonnis aanhoort en het pas begrijpt als alle kardinalen zijn kant op kijken. Of wanneer hij kinderlijk naïef zwaait naar de soldaten van de Zwitserse Garde over een heg in de tuinen van het Vaticaan. Ze kijken naar hem met open mond: is dát onze nieuwe baas?
De verloren blik waarmee Piccoli ronddwaalt door Rome, als het hem is gelukt tijdelijk te ontsnappen aan zijn noodlot, doet denken aan Peter Sellers in Being There. Overal waar hij een bar of een winkel binnenstapt staat de tv aan met een live-verbinding vanaf het Sint-Pietersplein en een bezorgde verslaggever die zich afvraagt: wat is er aan de hand? Waarom verschijnt de paus niet op het balkon? Niemand weet nog wie het is, want dat wordt geheim gehouden door het Vaticaan. De kardinaals zitten opgesloten achter de muren en worden door 'de beste psychotherapeut van Italië’ - een rol van Nanni Moretti zelf - onledig gehouden met een volleybaltoernooi. En ondertussen zwerft de nieuwe paus in een regenjas over straat, dwaalt door een warenhuis, zit voor zich uit te mompelen in een nachtbus, en stort uiteindelijk in slaap in een anoniem hotelbed waar hij midden in de nacht zijn intrek neemt.
De rol die hem is toebedeeld kan hij niet aan. En de wereld om hem heen lijkt alleen bezig met de rol, niet met wie erin zit. Ga nou gewoon op dat balkon staan in je witte jurk, zegen ons, en zeur niet. Habemus Papam, dat is het enige wat ons interesseert.
'Het verschil tussen Moretti’s paus en Joseph Ratzinger is dat Ratzinger zeer van zichzelf overtuigd is als intellectueel’, zegt de Vaticaan-watcher Politi. 'Hij is volkomen gelukkig achter zijn schrijftafel en was ook de man waar Wojtyla honderd procent op vertrouwde als het ging om bijbelvastheid en interpretatie. Daarin was Ratzinger ruimschoots zijn meerdere. Híj schreef Wojtyla’s theologische teksten.’
Er waren mensen die dachten dat het wel eens goed was, na het wervelende pontificaat van Wojtyla: een paus die gewoon weer een beetje op de winkel in Rome zou gaan passen. Hij had zich wel erg intensief met de wereld bemoeid, Karol Wojtyla. Volgens velen had hij ex-aequo met Gorbatsjov de Nobelprijs voor de vrede verdiend in 1990 voor de val van de Muur. Zijn bijnaam was 'de reizende paus’, hij was meer een politieke wereldleider dan de opperherder, eigenlijk. Een Nederlander die al dertig jaar in Rome woonde zei in 2005 na de verkiezing van Ratzinger die alom verbazing wekte: 'Neu, dat is niet zo'n gek idee. Die katholieken weten wel wat ze doen. Nu weer eens iemand die recht in de leer is en de eigen kudde weet te binden. Even geen filmster in het Vaticaan.’

OF RATZINGER de kudde heeft weten te binden, zal misschien pas na zijn schuwe pontificaat blijken. Vooralsnog lijkt het er niet op. Opvallend is bijvoorbeeld dat Italianen die nog een foto van de paus aan de keukenmuur hebben (meestal oude Italianen in dorpen) allemaal Karol Wojtyla hebben laten hangen. Een enkeling zelfs nog de zeer geliefde Papa Giovanni, Johannes XXIII (1958-1963). Maar nooit Ratzinger.
Zelf heeft Joseph Ratzinger waarschijnlijk ook de foto van Wojtyla in zijn pauselijke appartement hangen. Hij adoreert hem. Het was niet eens nodig dat de gelovigen die 24 uur in de wachtrij stonden voor de dode Wojtyla 'Santo Subito!’ ('Meteen Heilig Maken!’) riepen voor de camera’s. Dat was ook Ratzingers vurigste wens. Het katholieke protocol voorziet eigenlijk in een wachttijd van vijf jaar voor de eerste schreden kunnen worden gezet. Eerst even kijken of er nog geraamtes uit de kast komen vallen. Maar bij Wojtyla was dat niet nodig, vond Ratzinger, die meteen na zijn pausbenoeming de zaligverklaring van zijn voorganger in werking heeft gezet. Het station vóór heilig is zalig, zo werkt het nu eenmaal.
Eigenlijk was alles een jaar geleden al gereed voor het grote feest. Alleen was het toen niet zo'n feestelijk moment. Het pedofilieschandaal was uit de doofpot van de katholieke kerk gebarsten en niemand zat te wachten op de bewieroking van een paus die ook stevig de andere kant op had gekeken. En nog steeds kun je wat dat betreft vraagtekens plaatsen bij de voorspoedige zaligverklaring van Wojtyla aanstaande zondag, maar als we zo gaan beginnen, heeft de hele kerk schuld. 'Nee, ik heb niet overwogen het pedofilieschandaal nog op te nemen in het scenario’, zegt Moretti. 'Het zijn feiten die iedereen die ze wilde weten al lang kon weten. Mijn film gaat over wat anders.’
De paus die de scherven mag ruimen van zijn voorgangers (Ratzinger drong jaren geleden bij Wojtyla al aan op openbaarheid wat betreft de vele interne notities over foute priesters) heeft haast. Hij is deze maand 84 geworden en beseft dat zijn enige moment van bonding deze zaligverklaring gaat worden. Graag schaart hij zich achter de brede schouders van zijn geliefde Poolse voorganger, om de massa katholieken weer eens echt blij te maken. En dat gaat lukken: Rome zindert van de feestelijke spanning, er worden twee miljoen gelovigen verwacht, de zaligverklaring zal wat aantallen betreft het huwelijk van William en Kate overtreffen, luiden de voorspellingen.
'Moretti heeft gekozen voor misschien nog de enige figuur die wereldwijd autoriteit uitstraalt. De paus, leider van 1,1 miljard gelovigen. En het moet voor een regisseur ook heerlijk zijn om te mogen spelen met al die prachtige gewaden en die schitterende ruimtes van het Vaticaan. Bovendien is Moretti ook nog een geboren en getogen Romein. Voor Romeinen is het Vaticaan hun eigen speeltuin’, aldus Politi, die zich in tegenstelling tot andere Vaticaan-insiders positief opstelt jegens deze film, die toch een beetje een grap maakt van het bloedserieuze pausbedrijf.
De filmcommissie van de CEI, de bisschopsconferentie, heeft na enige dagen bedenktijd het volgende oordeel over Habemus Papam uitgevaardigd: 'Een complexe en tegelijkertijd oppervlakkig film.’ Want, vinden de filmexperts onder de bisschoppen: 'Voor het Vaticaan kiezen als parabool voor een innerlijke strijd is een typerende keuze voor iemand met het opportunistische beroep van de expert Moretti. De machtige media-klankkast die het Vaticaan garandeert wordt door het lichtelijk elementaire scenario weinig recht aangedaan vanuit pastoraal oogpunt.’
Eh, u bedoelt?
Dat het een beetje een simpel verhaaltje is, bedoelen de bisschoppen, in verhouding tot de Vaticaan-setting waarin het geplaatst is.
De strijd van de Moretti-paus speelt zich niet af tussen de ijsschotsen van het geloof, Godsvrees en inhoudelijke dilemma’s. Hij is gewoon een bange man, niet opgewassen tegen wat de wereld van hem vraagt. 'Ik kan het niet!’ schreeuwt Piccoli uit. En in plaats van diepe, theologische gesprekken te voeren met vakbroeders wordt er een aardse psychotherapeut bij gehaald. Dat wat de kracht zou moeten zijn van het geloof - 'Bid tot God, mijn broeder, hij zal je de weg wijzen’ - komt niet eens bij de kardinalen op. Een kluitje provinciale klungels, die kardinalen van Moretti, heel grappig als ze in hun lange jurken een volleybaltoernooi moeten spelen, maar ook niet echt de verlichte geesten die de bisschopsconferentie waarschijnlijk liever had gezien.
De film lijkt halverwege een beetje in typische Moretti-hobby’s te verzanden, alsof hij met het grote thema dat hij aansnijdt niet helemaal raad weet. Na een daverende start neigt Habemus Papam meer naar een klucht over het Vaticaan, over psychotherapie, over journalistiek, over de rollenspelletjes van de hedendaagse mens. We spelen allemaal iets zonder het te zijn. En met charisma alleen kom je er ook niet meer. Zoals de veteraan onder de kardinalen Roger Etchegaray zei aan de vooravond van het laatste conclaaf: 'In deze geglobaliseerde wereld is paus zijn eigenlijk een onmenselijke opgaaf geworden.’
Bedankt, namens Joseph Ratzinger. Aardig van de collega-kardinalen om hem met die onmenselijke opgaaf te belasten op zijn 78ste. Vluchten zoals Moretti’s paus zit er voor een echte opvolger van Petrus niet in. Hij zal zijn rol moeten uitdienen, zo goed of zo kwaad als het gaat.


Het is een hele eer om op de set van Nanni Moretti te mogen rondneuzen als journalist. En dan ook nog Michel Piccoli, de Tyrannosaurus Rex-acteur van de Europese auteursfilm, de hand te mogen drukken.
Piccoli was heus hoffelijk tegen me, en hij glimlachte toegeeflijk bij mijn moeizaam uit het geheugen opgesprokkelde middelbareschool-Frans. Maar ik was toch een beetje teleurgesteld. Helemaal niet zo’n warme, spontane man als ik had gedacht. Hij leek afstandelijk, in zichzelf gekeerd, niet bezig met de wereld om hem heen.
Nu pas, nadat ik Habemus Papam heb gezien, begrijp ik het: Piccoli zat in zijn rol, ook tijdens de pauzes. Een topacteur. (AB)


Zonnig verschijnt hij in Habemus Papam met een grote zwarte kardinaalshoed op in de ontbijtzaal van het Vaticaan op de ochtend na het conclaaf dat geen paus op het balkon heeft opgeleverd. Ergo: alle kardinalen blijven binnen de muren, want zo is het protocol.
‘Waar gaan wij zoal naartoe?’, vraagt de voorzitter van het conclaaf streng. ‘Wij gaan eventjes ontbijten in de Borgo Pio (de volkswijk die grenst aan het Vaticaan). Daar heb je zulke heerlijke bombole alla crema (donuts met gele room)’, zegt de ‘kardinaal uit Oceanië’, de Nederlandse acteur Peter Boom stralend. De afgeladen perszaal in Rome lag plat. De 75-jarige operazanger/acteur Peter Boom woont al sinds 1956 in Italië. ‘Hij was voor ons een grote ontdekking op de set’, zei regisseur Nanni Moretti over Peter Boom. (AB)