Vernieling in plaats van vernieuwing

De oppositie als reddingsboei

Het zou een bijzonder kabinet worden, beloofde minister-president Mark Rutte, met een uitgestoken hand naar de oppositie. Wat is daarvan waargemaakt? Niks, zegt de een. Wij bepalen mee wat er gebeurt, oordeelt de ander.

TWAALF DAGEN nadat minister-president Mark Rutte met zijn ministersploeg vorig jaar oktober naast koningin Beatrix op het bordes van Paleis Huis ten Bosch stond, legde hij de regeringsverklaring af. Die begon hij zo: ‘Geachte mevrouw de voorzitter. Vandaag presenteer ik in deze Kamer een kabinet van VVD en CDA; een kabinet dat zich door het gedoogakkoord met de PVV op belangrijke punten van regeringsbeleid verzekerd weet van een meerderheid in de Tweede Kamer. Dat is voor Nederland een bijzondere constructie, die meteen ook impliceert dat er veel ruimte is voor samenwerking met alle fracties in deze Kamer.’
Inmiddels is het elf maanden later. Volgende week presenteert Rutte zijn eerste Miljoenennota. Hoe staat het in de praktijk met de uitgestoken hand, zoals de premier de samenwerking met de Kamer ook wel noemde? Die is er, vindt VVD-fractievoorzitter Stef Blok. Hij wijst op de politiemissie in de Afghaanse provincie Kunduz: 'Daar heeft de oppositie inhoudelijk forse concessies bedongen.’ GroenLinks-leider Jolande Sap noemt dat géén uitgestoken hand: 'Die missie was een voorstel van ons en van D66. Die concessies heeft dit kabinet niet gedaan om ons te plezieren, maar om in het buitenland goede sier te kunnen maken.’
Blok ziet ook een uitgestoken hand in het instemmen van de regeringspartijen met een aantal moties van de oppositie, ingediend tijdens het debat over de regeringsverklaring. 'Dat waren moties die niets kosten’, reageert ChristenUnie-leider Arie Slob. 'Die uitgestoken hand is een pinkje. Als het kabinet meebeweegt, is het uit eigenbelang.’ SP-collega Emile Roemer vindt dat die hand er helemaal niet is: 'Dit kabinet zit strakker in het harnas dan ooit.’
D66-leider Alexander Pechtold laat echter een ander geluid horen: 'Wij, oppositiepartijen, bepalen nu mede wat er gebeurt.’ Het lijken diametraal tegenover elkaar staande opvattingen, die echter bij nadere beschouwing elkaar niet uitsluiten.
Als Roemer het over het harnas heeft, kijkt hij vooral naar de afspraken die dit VVD/CDA-kabinet heeft gemaakt met gedoogpartner PVV over de achttien miljard bezuinigingen. 'Die drie partijen hebben afgesproken dat als ook maar één van hen niet wil dat er ergens in dat bezuinigingspakket iets verandert het niet doorgaat. Dat merkten wij bij de bezuinigingen op de kunst, waar de grootst mogelijke minderheid in de Kamer, namelijk 74 Kamerleden, met andere voorstellen kwam. Maar Wilders liet gewoon weten dat hij die ongelezen de prullenbak in zou gooien, dus konden VVD en CDA ook niks. Praat dan niet over een uitgestoken hand.’
Pechtold doelt met zijn opmerking echter op het buitenlands beleid ten aanzien van de euro en Europa. Dat het kabinet vorige week kwam met het voorstel voor een eurocommissaris die eurolanden sancties kan opleggen als ze zich niet aan de begrotingsafspraken houden, valt bij Pechtold in goede aarde: 'Meer D66 had het niet gekund. Ik had nog moeten zien dat in een gewoon meerderheidskabinet van welke samenstelling dan ook dit binnen vier weken nadat twee oppositiepartijen een motie hadden ingediend, geregeld was.’ Hij constateert tevreden dat samen met VVD en CDA nu ook de PVDA, de derde voormalige volkspartij 'na een moeizame periode weer meer pro-Europees is geworden’.
Pechtold vindt dat onder druk van die eurocrisis de verhoudingen in de Kamer aan het veranderen zijn: 'Bij de missie naar Kunduz was het nog iets bijzonders dat het kabinet rekening hield met een aantal oppositiepartijen, maar nu gebeurt dat non-stop.’ Dankzij, zegt hij met enige ironie in zijn stem, de anti-Europa-opstelling van gedoogpartner PVV: 'Ik hoop dan ook dat de PVV dit nog heel lang volhoudt. Het betekent de marginalisatie van de rol van Wilders. Het gaat al weken niet meer over hoofddoekjes. Laat hem bij de Algemene Beschouwingen volgende week maar komen met een boerkaverbod, er is inmiddels door de Arabische lente en de crisis echt wel wat belangrijkers aan de hand in de wereld.’
Ook CU-leider Slob ziet dat het kabinet onder druk van de eurocrisis de oppositie hard nodig heeft: 'Naar buiten toe houdt het kabinet het gezicht in de plooi, maar in werkelijkheid kijken ze schichtig over hun schouder naar Wilders en is er vanuit het kabinet een hot line met ons, oppositiepartijen, om de boel op orde te krijgen. Dat vind ik toch een gebrekkig optreden en een nadeel in crisistijd.’ VVD-fractievoorzitter Blok ziet dat anders: 'Het is lastig, maar niet onmogelijk.’

NET ALS PECHTOLD constateert Sap dat dit kabinet in Europa een progressief financieel beleid voert. De prijs die de oppositie daarvoor moet betalen, is volgens haar echter dat op het binnenlandsbeleid nul ruimte is om met dit kabinet te onderhandelen, minder dan bij een 'gewoon’ kabinet. Die ontbrekende ruimte ziet Pechtold ook. Ziedaar het harnas waar Roemer het over heeft.
De SP-leider ziet op zijn beurt dat dit kabinet als het om buitenlands beleid gaat, de oppositie hard nodig heeft: 'Maar dat zoeken naar andere meerderheden zie ik niet als een uitgestoken hand, dat vind ik onmacht. Met als dilemma voor oppositiepartijen dat als wij op die terreinen dit kabinet steunen wij dit kabinet in stand houden, inclusief zijn verkeerde bezuinigingsbeleid, dat toch vooral de zwakkeren in de samenleving treft.’
Daarbij tekent Roemer overigens aan dat hij de eurocrisis geen onderwerp vindt voor politieke spelletjes: 'Je mag daar als oppositiepartij niet zomaar nee tegen zeggen.’ Dat zijn SP sceptisch staat tegenover de kabinetsmaatregelen is volgens hem dan ook op inhoudelijke gronden: 'Wij willen dat er meer wordt gedaan aan bijvoorbeeld het voorkomen van speculatie op de financiële markten, dat banken worden opgesplitst en dat Europa langzamer integreert. Het is ook volstrekte onzin dat wij anti-Europa zijn.’
Sap denkt dat de koers die het kabinet vaart op twee terreinen spanningen kan opleveren bij VVD en CDA: 'De achterban van die partijen is gevoelig voor de populistische taal van de PVV over Europa. Dat moet pijn doen nu het minderheidskabinet een progressieve koers voor Europa heeft uitgezet.’
Daarnaast is de prijs die deze twee partijen voor het bezuinigingsbeleid moeten betalen volgens Sap hoog: 'Ze laten zich bij de bezuinigingen op de kunst, het persoonsgebonden budget of het passend onderwijs volledig gijzelen door de PVV; ze staan toe dat er diep gesneden wordt tegen hun eigen politieke voorkeuren in. Het zijn enorme slapjanussen bij het CDA en de VVD, want ze hadden zelf wél een hervormingsagenda, voor de zorg of de arbeidsmarkt. Maar die hebben ze in een diepvrieskist opgeborgen.’
De GroenLinks-leider vraagt zich ook af wat er gebeurt als door de crisis volgend jaar extra bezuinigingen nodig zijn: 'Wat wil de PVV dan als het de echte hervormingen blijft tegenhouden? Nog meer snijden in de sociale zekerheid? Dat moet tot spanningen leiden.’
Stef Blok vindt juist dat dit kabinet en gedoogpartner PVV voor het 'financieel-economisch motorblok’ van het kabinetsbeleid solide afspraken hebben gemaakt. Volgens hem waren dergelijke afspraken vorig jaar zomer tijdens de kabinetsformatie niet te maken met PVDA, GroenLinks en D66. Juist in deze tijd, nu 'een orkaan over Nederland’ raast, zijn dat soort afspraken volgens Blok nodig om in Nederland 'orde op zaken te stellen’.
'Mijnheer Blok leeft in de wereld van zijn achttien miljard bezuinigingen’, reageert Pechtold. 'Maar met dat motorblok van hem kun je geen auto rijden. Al die holle kreten over orde op zaken stellen en Nederland sterker maken. Daar blijft niks van over. Die achttien miljard halen ze niet eens, omdat ze de echte hervormingsmaatregelen zoals het geleidelijk beperken van de hypotheekrenteaftrek uit de weg gaan. Daar zou ik om kunnen ginnegappen, ware het niet dat de maatregelen die ze wél nemen pijnlijk en onnodig zijn. Mensen willen best vijftig euro meer hypotheekrente betalen als hun kinderen daardoor ook aan een huis kunnen komen. Ze willen best langer doorwerken als de AOW daardoor betaalbaar blijft. Dit kabinet is penny wise, pound foolish. Nee, ze zijn penny eigenlijk ook niet wijs.’
Ook Sap ergert zich aan dat hameren op die achttien miljard euro aan bezuinigingen: 'Dat is de mantra van dit kabinet. Ze verwijten ons minder te willen bezuinigen. Maar ze halen twee dingen door elkaar: tijd en tempo. Omdat zij zo'n haast hebben, kunnen ze alleen snijden in de sociale zekerheid. Er worden dramatische offers gevraagd van hen die deze juist niet kunnen dragen. De Telegraaf kopt dan wel dat het kabinet nivelleert, maar dit is een denivellerend kabinet. Je zou rechts een kritischer pers gunnen.’

VOLGENS SAP zijn VVD en CDA alleen gaan regeren met de gedoogsteun van de PVV 'uit pure angst voor de achterban van die partij en van die van hun eigen partijen. Het was uit gebrek aan moed.’ Roemer voegt daaraan toe dat deze twee partijen nooit hadden mogen accepteren dat de PVV geen ministers levert en daardoor geen verantwoording hoeft af te leggen voor 'zoveel ellende’.
CU-leider Slob constateert dat na elf maanden het frisse van het kabinet af is: 'Toen ze begonnen, was er toch een sfeer van “wij durven, wij gaan met dit minderheidskabinet en de gedoogconstructie geschiedenis schrijven”, maar die euforie zie ik niet meer.’
Pechtold vindt niet dat dit 'bijzondere’ kabinet heeft geleid tot meer democratie of meer transparantie, zoals sommigen hoopten: 'Er zijn afspraken gemaakt met Wilders die wij niet kennen, met de SGP, met het Zeeuwse Statenlid Robesin. Ik zie absoluut geen vernieuwing, eerder vernieling. Dat Rutte vlotter debatteert dan zijn voorganger Balkenende wil nog niet zeggen dat het democratischer is.’
Sap denkt overigens wel dat er geschiedenis geschreven zou kunnen gaan worden, maar dan anders dan Rutte en de zijnen vorig jaar bedoelden: 'Er ontrolt zich een interessant scenario. Deze drie partijen kunnen elkaar niet snel loslaten. Ze zijn veroordeeld tot afbladderen. Bij nieuwe verkiezingen zal het CDA hoogstwaarschijnlijk opnieuw verlies lijden, de PVV wint dan misschien zetels maar weet dat niemand met hen zal willen regeren en de VVD kan dan alleen nog maar met enkele van de huidige oppositiepartijen samenwerken, wat een groot deel van haar achterban niet wil. Misschien komt er dan eindelijk een progressief kabinet. Dat vind ik razend interessant.’
Dat de oppositie de stekker uit het kabinet zou kunnen trekken, is volgens haar niet zo: 'Dat kan alleen de PVV, en die heeft er vooralsnog geen baat bij.’
Volgens Pechtold zit er voor het kabinet niets anders op dan uitzweten. Ook al hoopt hij dat Nederland snel zijn bekomst heeft van dit kabinet, het mag wat hem betreft pas vallen als er zicht is op een echt hervormingskabinet. Eigenlijk zegt zowel Sap als Pechtold dat de Verelendung binnen de coalitiepartijen daarvoor nu nog niet groot genoeg is.
Maar de komende begroting zou dat proces wel eens kunnen versnellen. Sap voorspelt dat de bezuinigingsmaatregelen bij de PVV-achterban behoorlijk pijn kunnen gaan doen. 'Bij de mensen in de zorg, bij de buschauffeurs. Deze begroting gaat er echt inhakken, er komt een historisch groot koopkrachtverlies.’
Ook bij de SP zijn ze gespitst op de discrepantie tussen wat de PVV zegt - opkomen voor Henk en Ingrid - en dat wat de partij van Wilders in werkelijkheid aan beleid steunt. 'Wij houden dat precies bij’, zegt Roemer. 'Omdat die partij geen verantwoording hoeft af te leggen, is het enige wat wij kunnen doen haar ware gezicht blootleggen.’