De opstand slaat over naar Ermelo, Zuid-Afrika

Johannesburg - Soms lijkt Zuid-Afrika op een miniatuurversie van het Midden-Oosten, met gewelddadig protest dat overslaat van de ene stad op de andere. Vorige week was het de beurt aan Ermelo, in de provincie Mpumalanga. Er viel een dode, er waren 89 arrestaties, een televisieteam werd aangevallen en de politie schoot met scherp. Van de arrestanten waren er twintig jonger dan zeventien. Zulke incidenten, die al een jaar of twee met grote regelmaat door het hele land plaatsvinden, worden gevat onder de noemer ‘service delivery protests’. De bewoners van de zwarte krottenwijken komen in opstand tegen de gebrekkige dienstverlening: uitblijven van huisvesting, riolering, schoon drinkwater, noem maar op.
Maar het is geen opstand tegen de elite. Er komt voorlopig geen Egypte-effect. Daarvoor is de situatie in Zuid-Afrika te gecompliceerd. Allereerst is hier geen sprake van één elite, maar van diverse. Je hebt de 'Engelse’ elite, oud geld, aanvankelijk vooral afkomstig uit de goud- en diamantmijnen. Je hebt de Afrikaner elite, nieuwer geld, verkregen dankzij apartheid en de daarmee samenhangende economische bevoorrechting van de Afrikaners. En dan heb je de zwarte elite, die haar rijkdom de afgelopen vijftien jaar vaak heeft vergaard dankzij ANC-programma’s als Black Economic Empowerment (een verplicht percentage bedrijfsaandelen in niet-blanke handen) en affirmative action (positieve discriminatie).
Populisten als Julius Malema van de ANC-Jeugdliga ageren nog wel tegen de blanke elites, maar dat is meer als bliksemafleider. Iedereen realiseert zich dat de macht van blank snel vervaagt. De machtige vakbondsfederatie Cosatu haalt af en toe ongenadig uit naar de nieuwe, blingrijke zwarte elite, daarbij woorden als 'hyena’s’ niet schuwend. Maar de woede van de sloebers richt zich niet op deze elites. Ze reageren hun frustraties af op overheidsgebouwen, politie en winkels van buitenlanders.
De werkelijke strijd speelt zich af binnen het hopeloos verdeelde ANC, dat het in het land, vrijwel alle provincies en het gros der gemeenten voor het zeggen heeft. Het almachtige ANC vergeeft banen, huizen en voorzieningen. Over enkele maanden vinden in Zuid-Afrika gemeenteraadsverkiezingen plaats. De strijd rond de kieslijsten is losgebarsten. Ook het geweld in Ermelo heeft daarmee te maken. Verschillende ANC-facties strijden om de macht. Woedende kandidaten beschuldigen de ANC-top ervan met de lijsten te knoeien. Ze roepen hun achterban op om de straat op te gaan en autobanden te verbranden. Daar geven zij, werkeloos en berooid, graag gehoor aan.
Maar niemand, zelfs niet de grootste Cosatu-radicaal, haalt het in zijn hoofd om de moederpartij, de bevrijdingspartij vaarwel te zeggen. Vadertje ANC is de ruif waaruit gegeten wordt. Stap je daar uit, dan ga je pas echt hongeren. Op een gegeven moment stort de boel onvermijdelijk in elkaar, maar het Egypte-effect, menen deskundigen, zal nog wel een jaar of dertien op zich laten wachten.