Gennadi Timchenko omringd door Russische miljardairs en ondernemers,Sotsji, 2016 © Mikhail Svetlov / Getty Images

Aan de scheepswerf van Delfzijl dobbert al maanden een schip, geschilderd in het wit, blauw en rood van de Russische vlag. Het is ’s werelds eerste ijsbreker met een ondiepe kiel en is speciaal gebouwd om bij extreme temperaturen te opereren. Sinds het in november met een enorme plons te water werd gelaten, ligt het te wachten tot het mag vertrekken. Op papier wordt de ijsbreker geleverd aan Belvador Shipping Limited, gevestigd op de derde verdieping van een nondescript flatgebouw op Cyprus, waar weinig ijs te breken is. De werkelijke bestemming zijn echter de gas- en olievelden voor de kust van het eiland Sachalin, in het verre oosten van Rusland. Maar er is inmiddels één probleem. Vanwege de sancties die Europa sinds de oorlog in Oekraïne oplegde aan Rusland kan de ijsbreker niet meer weg.

Toch hoeft de Koninklijke Niestern Sander BV, de bouwer van het schip, waarschijnlijk niet te wanhopen, want de levering van de ijsbreker is verzekerd door de Nederlandse staat. Nederlandse bedrijven die naar het buitenland exporteren maar geen commerciële verzekeraar kunnen vinden om de risico’s te dekken, kunnen daarvoor terecht bij staatsverzekeraar Atradius Dutch State Business. Mocht betaling onverhoopt uitblijven, dan keert de staatsverzekeraar namens de ministeries van Buitenlandse Zaken en Financiën het geld uit. Op deze manier helpt Atradius bij het ontsluiten van ‘moeilijke’ landen voor Nederlandse ondernemers en maakt het deals mogelijk die anders hoogstwaarschijnlijk niet zouden plaatsvinden.

Sinds de Russische inval van de Krim in 2014 stond Atradius volgens de openbare verzekeringspolissen garant voor 27 contracten van Nederlandse bedrijven in Rusland. Zeker drie deals waren met Russische vertrouwelingen van Poetin, blijkt uit onderzoek van Investico voor Trouw en De Groene Amsterdammer. De drie projecten hebben een gezamenlijke verzekerde waarde van ruim dertig miljoen euro en zijn gesloten met bedrijven die (deels) eigendom zijn van de prominente oligarch Gennadi Timchenko. Dat is opvallend, want hij stond tijdens de deals al op de sanctielijsten van de Amerikaanse overheid. Daarnaast verzekerde Atradius nog meer deals met controversiële Russische oligarchen. Volgens experts overtreedt Atradius zo zijn eigen anti-corruptiebeleid.

Gennadi Timchenko’s opkomst liep parallel aan die van Poetin. De twee kennen elkaar al sinds begin jaren negentig, toen Poetin voor de gemeente Sint-Petersburg werkte en Timchenko daar een olie-exportbedrijf opzette. Volgens de Britse onderzoeksjournalist Catherine Belton, die de entourage van Poetin uitvoerig onderzocht, gaan de twee nog verder terug en studeerden ze begin jaren tachtig samen Duits aan de Rode Banier-academie, de kgb-school voor spionage in Moskou. Poetin werd door de geheime dienst van de sovjets gedetacheerd naar het Oost-Duitse Dresden, en Timchenko zou undercover in Wenen en Zürich aan de slag zijn gegaan.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie richtte Timchenko verschillende olie- en gasbedrijven op, waarvan olie-exportbedrijf Gunvor het meest succesvol is. Het bedrijf was in 2010 ruim 65 miljard dollar waard, en Timchenko was volgens zakenblad Forbes in 2014 de op vijf na rijkste Rus. Daarnaast was Timchenko eigenaar van een waaier van andere gas-, olie- en transportbedrijven. Volgens Belton profiteerde Poetin persoonlijk van Timchenko’s rijkdom. Ze citeert bronnen dicht bij Poetin die zeggen dat Gunvors geld in feite Poetins geld was; Timchenko zou zo Poetins ‘black cash’ beheren.

Toen Rusland in maart 2014 de Krim annexeerde, legde de Amerikaanse overheid sancties op aan vier oligarchen, specifiek omdat ze tot de ‘inner circle’ van Poetin zouden behoren. Timchenko was een van hen, zijn activiteiten waren volgens het bijgaande communiqué ‘direct gelinkt’ aan Poetin, die bovendien ‘mogelijk toegang zou hebben tot Gunvors kapitaal’. Een dag eerder verkocht Timchenko zijn aandelen in Gunvor aan zijn Zweedse zakenpartner, waardoor het bedrijf buiten schot van de sancties bleef. Een paar maanden later zette de Amerikaanse overheid zijn andere bedrijven wel op de sanctielijst.

Poetin en Timchenko kennen elkaar al sinds de jaren negentig, toen ze in Sint-Petersburg werkten

Het is voor Amerikanen sindsdien verboden om handel te drijven met Timchenko en zijn bedrijven. Maar omdat hij tot februari dit jaar niet onder Europese sancties viel, mochten Nederlandse bedrijven dat nog wel. Verschillende Nederlandse ondernemers werden hierin gefaciliteerd door staatsverzekeraar Atradius en daarmee door de Nederlandse overheid. Zo kon het bedrijf Howden Thomassen Compressors uit Rheden rekenen op een staatsverzekering voor een levering van zuigercompressors aan het gasbedrijf Novatek, ter waarde van acht miljoen euro. De bestemming was een raffinaderij in de Baltische zeehaven Oest-Loega. Novatek is eigendom van Timchenko en staat al sinds 2014 op de Amerikaanse sanctielijst.

In mei 2014, twee maanden na de Russische annexatie van de Krim, kreeg het Nederlandse Bluewater Energy Services een verzekering voor de installatie van offshore-apparatuur. De inkoper was een ander van Timchenko’s fossiele bedrijven: Stroytransgaz, dat ook al op de Amerikaanse sanctielijst stond. In dezelfde maand kreeg het bouwbedrijf Fluor BV uit Hoofddorp een Atradius-dekking voor zeventien miljoen voor ‘consultancy services’ aan een dochteronderneming van het petrochemische bedrijf Sibur, waar Timchenko een minderheidsbelang in had.

De deals met Timchenko vallen het meest op, maar Atradius maakte veel meer handel met Rusland mogelijk. Bijvoorbeeld een levering van apparatuur voor ruim 27 miljoen euro aan het Russische aluminiumbedrijf Rusal, opgericht door een andere oligarch die goed is met Poetin: Oleg Deripaska. Hij werd in 2018 door de Amerikanen op een sanctielijst gezet vanwege zijn nauwe banden met het Kremlin en aantijgingen van omkoping, afpersing en banden met de georganiseerde misdaad. Nadat Deripaska in 2019 zijn meerderheidsbelang in Rusal had opgegeven schrapte de Amerikaanse overheid het bedrijf van de sanctielijst, al bezit hij nog steeds 45 procent van de aandelen van Rusals moederbedrijf.

Ook komen in de openbare verzekeringspolissen van Atradius meerdere leveringen van schepen door Damen Shipyards langs, en de levering van honderden ‘drachtige vaarzen’ aan Russische landbouwbedrijven door een vee-exporteur uit Leeuwarden. In 2016 maakte Atradius baggerwerkzaamheden van Boskalis mogelijk bij een kerncentrale die het Russische bedrijf Titan-2 in Finland bouwde. Volgens de Finse publieke omroep Yle werd Titan-bestuurder Grigor Naginski verdacht van wanbeheer en toe-eigening van publieke eigendommen.

‘Je kunt grote vraagtekens zetten bij de verzekeringen van Atradius voor deze deals’, zegt Leen Paape, hoogleraar goed ondernemingsbestuur aan Nyenrode. Atradius is er om de ‘BV Nederland’ te steunen, juist in landen waar de valuta kan instorten of betalingsproblemen op de loer liggen. ‘Dat wordt al heel snel grijs. Wanneer doe je het wel, wanneer niet?’ Maar in dit geval is het wat de hoogleraar betreft helder: ‘Dat deze personen op een Amerikaanse sanctielijst staan zou wat mij betreft een rode vlag moeten zijn.’

Het gekke is: Rusland is geen opkomende economie waarvan het nog maar afwachten is of de betaling wel plaats kan vinden. Atradius dekt echter niet alleen financieel-economische risico’s, legt Paape uit, maar ook politieke risico’s. Zoals bij mogelijke onteigeningen door de staat of een corrupt of instabiel regime. Bij zulk ‘politiek risico’ moeten Atradius en de Nederlandse staat extra voorzichtig zijn, zegt Paape, de deals in kwestie zijn immers extra risicovol omdat het oligarchen betreft die verdacht worden van corruptie. ‘Ze horen grondig onderzoek te doen naar dit soort zaken. Alleen maar stellen dat de Amerikaanse sancties niet gelden in Europa is echt te kort door de bocht.’

Op de achtergrond bleef het belang van de BV Nederland groter. Ook na het neerhalen van de MH17

‘Atradius ondermijnt zo de Amerikaanse sancties’, zegt Heleen over de Linden, advocaat en expert op het gebied van sancties tegen Rusland. Het doel van die sancties was immers om het personen als Timchenko en Deripaska moeilijk te maken om handel te drijven, en nu springen Nederlandse bedrijven in dat gat. ‘Nu Europa vanwege de Russische inval in Oekraïne de sancties heeft aangescherpt, zijn we hier heel verontwaardigd dat veel oligarchen hun geld naar de Verenigde Arabische Emiraten hebben verplaatst’, zegt ze. ‘We vinden dat de Emiraten onze sancties ondermijnen, maar wij deden dus hetzelfde bij de Amerikanen.’

Atradius en de Nederlandse bedrijven in kwestie overtraden hiermee waarschijnlijk geen wetten, zegt Over de Linden. Als er geen Amerikaanse banken of bedrijven bij de transacties betrokken zijn en er niet in dollars wordt betaald, zijn de deals meestal legaal. Maar Atradius opereert namens de Nederlandse staat, en dient dus een publiek belang, zegt Over de Linden. ‘Dat bedrijven hun eigenbelang nastreven is nog wel te begrijpen, maar de overheid had principiëler moeten zijn.’

‘Atradius overtreedt met deze verzekeringen bovendien het eigen anti-corruptiebeleid’, zegt Joseph Wilde-Ramsing, senior onderzoeker bij onderzoeksorganisatie Somo. Hij is gespecialiseerd in de anti-corruptierichtlijnen van de internationale organisatie oeso waar Atradius onder valt. ‘Ik kan me niet voorstellen dat ze handel met zulke controversiële personen verzekerden’, zegt hij. ‘Dan hebben ze óf het onderzoek niet zorgvuldig gedaan, óf de controverses door de vingers gezien.’

De vraag rijst: waarom zegt de overheid niet gewoon ‘nee’ tegen een verzekering van een lading compressors, als ze zich in zoveel bochten moet wringen om wel akkoord te geven? Die vraag beantwoordt Atradius Dutch State Business niet: de staatsverzekeraar zegt in een reactie ‘vanwege privacy en bedrijfsgevoeligheid’ niet op individuele transacties in te gaan. Atradius zegt verder per transactie een afweging te maken ‘of extra onderzoek nodig is’, en wijst erop dat Amerikaanse sancties niet bindend zijn voor Europese bedrijven.

De overheid verzekert sinds de oorlog in Oekraïne geen projecten meer in Rusland of Belarus. Het ministerie van Financiën stelt in een reactie dat het de sancties van de VN, de EU en Nederland volgt. Dat de Atradius-verzekeringen van deals met Timchenko’s bedrijven de Amerikaanse sancties ondermijnen, noemt het ministerie ‘niet juist’.

Bluewater Energy Services, dat in 2014 offshore-apparatuur leverde aan Timchenko’s bedrijf, zegt dat het na onderzoek concludeerde dat de Amerikaanse sancties niet op deze levering van toepassing waren. De andere bedrijven waarvan Atradius deals met Timchenko verzekerde, waren niet bereikbaar voor commentaar.

De deals mogen dan niet onwettig zijn, hypocriet zijn ze wel, zegt sanctie-expert Over de Linden. Ze is verbaasd dat de Nederlandse staat dit soort leveringen bleef steunen. Sinds het neerhalen van de mh17 spreekt de regering zich in toenemende felheid uit over het Russische regime, zegt ze.

Maar op de achtergrond bleef het belang van de BV Nederland toch groter. Ook na het neerhalen van de mh17, na de annexatie van de Krim en na de oorlog in Oost-Oekraïne in 2014 bleef de deur wagenwijd open staan voor Russisch gas en bleven Nederlandse bedrijven bijdragen aan de Russische fossiele sector. En de overheid bleef dus ook verzekeringen afgeven aan Nederlandse bedrijven voor overeenkomsten met een boezemvriend van Poetin. Over de Linden is er kort over: ‘Dit is meten met twee maten.’