Do It Ourselves: Albert Jan Kruiter over nieuwe vormen van collectiviteit

‘De overheid moet krimpen’

De overheid groeit waar het gaat om controle, toezicht, handhaving en bureaucratie, maar trekt zich terug als gaat om zorg, dienst en hulpverlenen. Nu de verzorgingsstaat onbetaalbaar dreigt te worden, krijgen we te horen dat we het zelf moeten doen. Kunnen we dat nog?

Medium kruiter575

Do it ourselves
Als de overheid zich terugtrekt doen we het zelf wel. Dat is de leidende gedachte van allerlei nieuwe burgerinitaiteven: van selfmade daklozenopvang tot woongroepen voor ouderen. Zelfredzaamheid is het toverwoord. Voor de special Do It Ourselves van De Groene Amsterdammer gingen 22 studenten van de opleiding journalistiek van de Erasmus Universiteit Rotterdam het land in om een beeld te krijgen van zelfredzaamheid in de praktijk. Bij verschijning van de special publiceerden we op het Groene LAB, het digitale platform voor journalistiek talent, elke dag een artikel rond dit thema.

Sinds Thorbecke, begint Albert Jan Kruiter, is de overheid alleen maar gegroeid. ‘Al onze kennis is gericht op een uitdijende overheid. We weten hoe we meer wetten moeten maken, hoe we ze uit moeten voeren en hoe we gemeenten groter laten worden. Nu zien we voor het eerst dat die overheid onder druk van stijgende kosten terug moet treden. Neem de zorg: als die zo doorgroeit, zijn we in 2020 geloof ik twintig procent van ons bruto nationaal inkomen alleen al aan de Algemene Wet Bijzondere Ziektenkosten (AWBZ) kwijt. Er moeten 500.000 verpleegkundigen bijkomen, maar zoveel kunnen we er tot die tijd niet opleiden. De overheid moet terugtreden wil ze niet onbetaalbaar worden, maar de waarheid is dat we niet weten hoe dat moet, omdat we dat nog nooit op deze schaal gedaan hebben.’

Bemoeit de overheid zich te veel met ons?

Op sommige vlakken wel. Aan de andere kant hebben we in het verleden bewezen dat we niet alles zelf kunnen zonder elkaar de hersens in te slaan. Dus het is noodzakelijk dat er een overheid of rechtsstaat is. Het geweldsmonopolie is de belangrijkste taak van de overheid. Dat houdt in dat ze onder dwang van bijvoorbeeld opsluiting mensen kan dwingen mee te doen aan de samenleving door het betalen van belasting, en zich aan de wet te houden. Maar die dwang strekt zich steeds verder uit.

Albert Jan Kruiter
Bestuurskundige Albert Jan Kruiter is mede-oprichter van het Instituut van Publieke Waarden. Hij is auteur van In Ons Belang: pleidooi voor publieke waarden (samen met Eelke Blokker) en Mild Despotisme. In dit laatste boek ontwikkelt Kruiter aan de hand van het werk van de negentiende-eeuwse filosoof Alexis de Tocqueville (1805-1859) een fundamentele verklaring voor de huidige crisis in democratie en verzorgingsstaat.

De tragedy of the commons, de fundamentele tragedie van de democratische verzorgingsstaat, is illustratief voor wat er gaande is in Nederland. Enkele eeuwen geleden mochten boeren hun schapen laten grazen op openbare weiden. De boeren hadden een gemeenschappelijk belang om het weiland niet te laten overgrazen en het goed te onderhouden. Maar elke boer had ook een individueel belang om er een extra schaap op te zetten. Wanneer de boeren alleen aan hun eigenbelang zouden denken, zou het weiland snel veranderen in een kale vlakte. Daarom maakten boeren afspraken over het aantal schapen dat ze op de weide mochten zetten. Sociale controle zorgde ervoor dat dit werkte. Als het niet lukte om collectief met de weide om te gaan, had dat dramatische gevolgen. Handelen uit eigenbelang levert op korte termijn een groter individueel gewin, de tragedie is dat dit het publieke belang vernietigt en daar heeft niemand baat bij.

Deze tragedy of the commons is een metafoor voor de publieke zaak. Mensen zitten nu eenmaal zo in elkaar dat ze collectieve arrangementen uithollen. De enige manier waarop de overheid dit kan tegengaan is met regels of sancties. De overheid moet ervoor zorgen dat we dat weiland niet met z'n allen kaalvreten en dat er geen mensen worden uitgesloten van het gebruik ervan.

De vraag is hoe de overheid zou kunnen terugtreden zonder dat er onrechtvaardigheid ontstaat

De belangrijke vraag is hoe de overheid zou kunnen terugtreden zonder dat er onrechtvaardigheid ontstaat. Hoe voorkomen we dat mensen die niet voor zichzelf kunnen zorgen, worden uitgesloten van de samenleving? Nieuwe initiatieven die je nu ziet, zoals bijvoorbeeld een broodfonds (een arbeids-ongeschiktheidsvoorziening voor zelfstandige ondernemers, red.) of een buurt die een voetbalclub opricht, zijn hartstikke mooi. Maar dat zijn mensen die een gezamenlijk belang gezamenlijk vormgeven. Het hele idee van dat weiland is dat je tegenstrijdige belangen hebt, maar er toch samen uit moet komen. Kleine groepjes die voor elkaar zorgen worden pas interessant wanneer er ook mensen bij mogen komen die niet of weinig bijdragen. Anders zul je altijd een overheid nodig hebben die die rol op zich neemt. Op het moment jagen overheid en burgers elkaar een neerwaartse spiraal in. De overheid stimuleert individualisme door bureaucratischer te worden, terwijl de burger steeds meer bureaucratie over zich afroept.’

Hoe stimuleert de overheid individualisme?

'De negentiende-eeuwse filosoof Alexis de Tocqueville zegt dat individualisme de kern is van democratie. Hij bedoelt met individualisme dat je je richt op jezelf, familie, vrienden en kennissen. Met hen wil je wel solidair zijn, met anderen niet. Die 'abstracte derde’ zie je niet eens meer en door bureaucratie en centralisatie bij de overheid hoeft dat ook niet. Hoe centraler de overheid werd en hoe sterker ze alles ging regelen, hoe individualistischer wij konden worden. Dus hebben we ons eigenlijk nooit meer hoeven afvragen hoe het met mensen buiten onze eigen vriendenkring gaat. Je ziet dat steeds meer. Als mensen last hebben van hun buren, bellen ze de politie in plaats van er even naartoe te lopen. Daar betaal je belasting voor, dat hoef je zelf niet op te lossen.’

Zit de overheid fout of verwachten wij als burgers te veel van die overheid?

'Beide. Wij kiezen politieke vertegenwoordigers alleen als ze ons beloftes doen. We vragen er in feite om voorgelogen te worden: we krikken onze verwachten torenhoog op, maar zijn toch teleurgesteld als politici ze niet kunnen waarmaken. Tegelijkertijd hebben we afgeleerd publieke problemen gezamenlijk op te lossen. We kijken altijd naar de overheid als we hulp nodig hebben, maar als er iets gebeurt dat ons niet bevalt, zeggen we dat de overheid veel te groot is geworden.’

Hoe zouden burgers de publieke zaak kunnen helpen?

'Echte democratie gaat werken wanneer we gezamenlijk ervaren dat het weiland van ons allemaal is. Dat kan alleen maar op kleine schaal. Op het moment dat jij geld krijgt van de nationale overheid om privé-problemen op te lossen, bijvoorbeeld om medicijnen te kopen voor een kind met ADHD, verandert er iets in je beleving. Jouw kind met ADHD is kennelijk een nationaal probleem geworden en daarom vind je het volstrekt logisch dat de overheid jou gaat betalen. Maar als je met vijftien mensen om een weilandje zou wonen en het blijkt dat acht kinderen ADHD hebben, dan ga je met z'n allen om tafel zitten en vraag je: wat is hier eigenlijk aan de hand? Kunnen we daar collectief wat aan doen of is het een individueel probleem? Dat soort vragen kun je beter beantwoorden als je op kleinere schaal denkt. Alleen moeten we dan wel diversiteit accepteren. Dat wordt de grote uitdaging.’

Betekent dat dat er meer ongelijkheid moet komen?

Het ideaalbeeld is dat mensen publieke problemen gezamenlijk op gaan lossen

'Ik bedoel niet dat er meer ongelijkheid moet zijn, maar dat je accepteert dat er lokale verschillen ontstaan wanneer je solidariteit terug wilt krijgen. Het kan zijn dat een groepje boeren in Amsterdam het heel anders oplost dan de boeren in Rotterdam. Elke gemeente kan het zo inrichten als ze zelf wil, zolang we mensen die niet bijdragen maar niet uitsluiten. Het kan dan zijn dat je voor een uitkering beter af bent in Amsterdam, maar voor iets anders beter in Rotterdam. Als je het daar niet mee eens bent, dan verhuis je toch naar een andere gemeente? Daar moeten we dan niet over gaan zitten miepen.

Dit moeten we aandurven en kunnen, maar Nederland is hier nog niet klaar voor. Het maaiveld is nergens zo strak geschoren als hier. Ik voorspel dat mensen niet kunnen omgaan met verschillen. De overheid is zo groot geworden omdat we iedereen hetzelfde willen behandelen. Maar mensen zijn gewoon verschillend. Wil je de illusie van gelijkheid in stand houden, dan moet je gigantische bureaucratie creëren. Belangrijker is dat we mensen helpen die zorg het hardste nodig hebben. Dat is een zeer kleine groep. Daar heb je geen bureaucratie voor nodig.’

Wat is het ideaalbeeld voor de toekomst?

'Het ideaalbeeld is dat mensen publieke problemen gezamenlijk op gaan lossen. Zoals de boeren in het voorbeeld van de commons, die met elkaar en het weiland in balans zijn. Ze spreken elkaar aan wanneer er iemand een extra schaap op het weiland zet. Of we die slag nog kunnen maken, zal mij benieuwen. Misschien moeten we het opnieuw leren. Dat kan, maar het zal niet van vandaag op morgen gaan.

De overheid gaat nu minder voor burgers regelen, maar wel meer controleren. En ondertussen moeten mensen meer zelf gaan doen. Als die trend zich doorzet heb je straks een overheid die alleen nog maar controleert of mensen elkaar wel helpen. Grootouders krijgen dan geen geld meer voor oppassen, maar er wordt nog wel gecontroleerd of ze het wel goed doen. Dat is echt een schrikbeeld. Dan houdt de democratie op te bestaan.

De overheid gaat nu ook steeds vaker definiëren wat goed burgerschap is, maar daar is ze echt niet voor. De burger wordt dan een verlengstuk van de overheid in plaats van andersom, een soort beleidsinstrument. Dat die overheid nu al van alles naar zich toegetrokken heeft, is prima, maar als ze nu ook nog burgerschap gaan claimen, definiëren en er sancties en subsidies aan gaan koppelen dan ben je als burger het recht kwijt om te definiëren wat burgerschap is. Dit is de eerste keer dat niet de burgers op de barricades staan om meer vrijheid en verantwoordelijkheid te eisen: nu staat de overheid in zekere zin op de barricade, ons aanmoedigend dat ook te doen. We moeten die verantwoordelijkheid overnemen van de overheid. Maar we weten bijna niet meer hoe dat moet.’


Elders op deze site


Medium 001 dga25 web

Lees meer in de Do It Ourselves special**

Alle stukken in de Do It Ourselves-serie op het Groene LAB:


Beeld: Martijn Beekman