Simon Sebag MonteFIore

De perfecte terrorist

Simon Sebag MonteFIore
Stalins jeugdjaren: Van rebel tot rode tsaar
Nieuw Amsterdam/Manteau, 496 blz., € 29,95

Shakespeare, Thackeray, Schiller, Zola, Balzac las hij in vertaling, maar Plato in het Grieks. En uiteraard las hij veel Russische poëzie en de grote negentiende-eeuwse romanschrijvers, naast politieke vakliteratuur als de memoires van Napoleon, Marx en Lenin en Machiavelli’s Il principe. Dat het laatste boek op zijn nachtkastje lag zal weinigen verbazen, maar het feit dat hij zelf verdienstelijke gedichten schreef en goed kon zingen, zal voor velen nieuw zijn.

Nee, van het beeld dat Trotski schetste van Stalin – een kleurloze, halfgeletterde bergbewoner die met boerenslimheid en ongeremde wreedheid aan de macht kwam – blijft in het nieuwste boek van Simon Sebag Montefiore niet veel over. Uiteraard ontkent hij de nare kanten van de man niet, maar hij laat duidelijk zien dat Stalin heel wat intelligenter, begaafder en interessanter was dan tegenstanders wilden doen geloven.

Vier jaar geleden publiceerde Sebag Montefiore het veelgeprezen Stalin: Het hof van de rode tsaar. In dit omvangrijke boek beschreef hij de kliek waarmee de sovjetdictator zich omringde. Geen enkel ranzig detail, geen enkele aberratie werd de lezer bespaard, waardoor deze af en toe naar adem snakte, om zich na afloop af te vragen wat dit alles nu precies met het communisme te maken had.

De zwakte van dat eerste boek – de geringe aandacht voor rol van de communistische beweging en ideologie – geldt veel minder voor deze levensbeschrijving van Stalin, die de jaren 1879-1917 behandelt. Overtuigend laat Sebag Montefiore zien hoe Stalin zich in de ogen van Lenin onmisbaar maakte. Hoewel Stalin een geschoold marxist was en Lenins variant van deze leer feilloos kon populariseren, was zijn bijdrage aan de opkomst der bolsjewieken vooral praktisch van aard.

Stalin was eenvoudigweg de perfecte terrorist, de man die illegale netwerken opzette, spectaculaire overvallen pleegde en figuren die in de weg liepen zonder omhaal elimineerde. Sebag Montefiore laat zien hoe Stalin zich in het Wilde Oosten dat Georgië toen was als een vis in het water voelde. Ook toen al omringde hij zich met psychopaten, gewetenloze moordenaars en sadisten, en wist hij hen feilloos te manipuleren. De vaardigheden die hij hier ontwikkelde zouden hem na de communistische staatsgreep van november 1917 bijzonder goed van pas komen.

Sebag Montefiore vertelt dit verhaal op meeslepende en beeldende wijze, al overschrijdt hij hier en daar de grenzen met de kitsch en het melodrama. Wie dit voor lief neemt heeft met Stalins jeugdjaren een even informatief als spannend boek in handen.