Karel Appel, Standing Nude no. 1, 1987. Acryl, polaroid, touw, hout, 260 x 100 x 10 cm © Peter Tijhuis

Het is een slanke en buigzame figuur die daar staat, tegelijk ook merkwaardig houterig. Eigenlijk staat ze niet: ze zit los in elkaar. Als de gestalte niet zou hangen, zou ze in elkaar vallen. Zo is het een wonderlijk verzinsel, een werk van de schilder Karel Appel dat in elkaar zit vol eigenaardige fragmenten en rare samenhangen. Ongeveer als volgt: de vormen zijn dwarse, kromme contouren gesneden in stukken plat hout – die beplakt waren met glanzend gekleurde stukken van polaroidfoto’s. Het was een frontale gestalte, levensgroot, van een naakte vrouw. Die foto was het begin. De schilder keek ernaar zoals hij naar een model keek. In de polaroid moest levendige energie worden teweeggebracht. Misschien heeft hij de foto toen eerst in stukken geknipt en er zo bijzondere contouren in ontdekt. Het werden toen stukken kleur.

Ze werden met vlak hout verstevigd. Er ontstond eigenlijk gewicht in de losse vormfragmenten. De figuur werd stevig als een gestalte. De stukken kwamen samen als de stukken van een assemblage. Die stevigheid vroeg om dik geschilderde kleur. Het gezicht van de vrouw werd een hoekig masker van kleur. Haar torso werd harder en strenger. Langzaam toen werd de gestalte meer en meer een schilderij. Naar beneden toe, bijvoorbeeld, zien we stukken benen en armen wonderbaarlijk in de war raken. Zo werken schilders met hun materiaal.

Vorm wordt vlezig bij Appel, kleur wordt vet. Dat is het effect van zijn eigensoortige handschrift. Het penseel beweegt onnavolgbaar snel met kleur. Toen dit werk begon, lagen de fragmenten bijna keurig naast elkaar, te wachten op hun plaats in het geheel van de vertoning. Naarmate het werk doorging ontstonden er onzekerheden. Daaronder bij de benen verschenen er weer andere stukken van ledematen die, met elkaar verward, weer naar andere richtingen buigen. Andere bewegingen zijn dat, tussen vorm en kleur, die onberekenbaar bleken. De achterkant van de figuur is een blauwzwarte contour waarop een witte figuratie geschreven staat. Het zwartblauw is een nachtkleur, de stille kleur van schaduw. De voorkant is een heldere collage van glanzende polaroidfragmenten. Een verhaal daar van figuratieve details.

© Peter Tijhuis
Ik merk onrust in hoe de figuur is opgebouwd

Aan de onderkant van de pop, aan de voorkant, valt een brede hand op die een voet probeert te vatten. Er is een wonderlijke verwarring in de figuratie. Daar is veel te zien, alles door elkaar heen. De vorm van de pop is ongeregeld. Ik kijk: eerst leek de figuur pront van gestalte te worden, het gezicht onverbiddelijk van kleur. Geleidelijk werd de houten assemblage losser van samenstelling. Helemaal onderaan hangt een stuk been. De voet sleept over de vloer. Waar kijken we naar? Er zit een vreemde beweging in de figuur. Het leken wel de bewegingen van Pinocchio: een pop uit hout gesneden die tot avontuurlijk leven kwam, een versie van een klein mens. De pop van Karel Appel is een stuk minder figuratief. Die lijkt eigenlijk nergens op. Ze kan met gemak meerdere gestalten aannemen. Het is een uitzonderlijk beweeglijk ensemble van flarden die los aan elkaar hangen.

De stevig gesneden figuur moest vooral op niets specifieks gaan lijken. Daarom ook is, in kleur en figuratie, de voorkant zo anders dan de achterkant. De figuur is een verbeelding, een samenvatting van alle verschillen die erin optreden. De stukken hout, bijvoorbeeld, waren samengebonden door dikke stukken touw. Ze zitten niet strak aan elkaar. Het verloop van het touw zit vol knopen. Die werken als buigzame gewrichten in het rommelige lichaam. De gestalte zou zeker kunnen bewegen, maar dan hoekig en hortend en stug als poppen in een poppenkast. Het werk heet Standing Nude. Door de verknopingen lijkt het of de glanzende polaroidkleuren er wat strakker uitzien. Dat maakt de vormcontouren hecht.

Zo staat en hangt Standing Nude statig stil. Om haar gestalte slingert zich, als klimop om een boom, dat kronkelende touw: zoals in Appels schilderijen vaak slierten verf, direct uit de tube gedrukt, zich voegen en plooien tussen rusteloze passages van kleur. Ik kijk nog eens naar Standing Nude dat daar zo zwijgzaam staat en merk onrust in hoe de figuur is opgebouwd. Wat nu als de touwen rond haar gestalte, en de verknopingen, plotseling zouden losraken en alles zou gaan slingeren – net zoals grillige slierten verf de kleuren onnavolgbaar in beweging brengen. Eerst houdt de gestalte zich in, ze spant zich, komt dan los en raakt in abrupte beweging.

Als kind had ik een poppetje van kleurige stukjes hout dat door strak elastiek overeind werd gehouden. Het stond op een houten sokkeltje. Aan de onderkant kon je de bodem indrukken zodat het elastiek zich ontspande. Door die ontspanning begon het poppetje onvoorspelbare, verrassende bewegingen te maken. Ik bedoel: zo, als speelgoed, kan ik me deze pop van Appel ook goed voorstellen. Je blijft kijken wat gebeuren gaat. Misschien is dat dan de wezenlijke vertelling van deze figuur. Haar energie is vooral fysiek, onberekenbaar en explosief. Die is samengevat, onweerstaanbaar als een geheim, in de kracht van een enkele, spannende gestalte.

PS: Te zien bij EenWerk , Koninginneweg 176, Amsterdam