Frankrijk opnieuw op drift

De president en de huzaar

Ongeveer 150 demonstraties met, afhankelijk van de tellers, een half tot anderhalf miljoen betogers. En een premier die onwankelbaar lijkt. Frankrijk is wederom op drift. Het heeft alles te maken met persoonlijke politieke ambities.

PARIJS Ð Wie met de Franse premier Dominique Galouzeau de Villepin moet samenwerken, heeft een goede kans om voor ÇklootzakÈ te worden uitgemaakt. Als minister van Buitenlandse Zaken schold Villepin diplomaten met grote ervaring uit voor cons, klootzakken. Toen hij minister van Binnenlandse Zaken werd, kregen andere ambtenaren zijn geliefde scheldwoord naar het hoofd gesmeten. Sinds hij vorig jaar premier werd, weten zijn ministers dat zij ook klootzakken gevonden kunnen worden.

Villepin, de man die het aan de stok heeft met Franse studenten, middelbare scholieren, vakbonden en de linkse oppositie, is een telg uit een oude Franse familie die weinig geduld heeft met ondergeschikten. Bij een superieur weet hij zijn plaats. ÇMijnheer de presidentÈ, zegt hij na tien jaar nauwe samenwerking nog steeds tegen het Franse staatshoofd Jacques Chirac. Dat is geen teken dat hij zijn grenzen kent. Het duidt er alleen op dat hij weet wie hij voor zijn carri?re nodig heeft.

Want Villepin is bijzonder tevreden met zichzelf. ÇSinds Villepin en Villepin elkaar ontmoetten, hebben ze elkaar niet meer verlaten. Ze zijn dol op elkaarÈ, spotte Franz-Olivier Giesbert, de hoofdredacteur van het weekblad Le Point.

Deze premier heeft kans gezien een conßict te krijgen met de grote meerderheid van de Franse burgers. Bijna een miljoen Fransen demonstreerden zaterdag om te eisen dat Villepin een wettelijke versoepeling van het ontslagrecht voor jongeren intrekt. Volgens een opinieonderzoek vorige week van het dagblad Le Parisien wil zelfs 68 procent van de Fransen dat Villepin zijn wet met het nieuwe ontslagrecht intrekt. Maar de premier denkt daar niet aan.

Sinds januari zijn de protesten tegen deze wet almaar toegenomen. Begin vorige week gingen honderdduizenden Fransen de straat op. Na de grote demonstraties van zaterdag zijn deze week nieuwe acties gepland. Maar de premier zegt dat hij er niet over piekert om aan die druk toe te geven.

Hij heeft de regeling begin dit jaar in het diepste geheim laten voorbereiden. Zelfs zijn eigen ministers heeft hij pas op het laatste ogenblik ingelicht. Villepin is ervan overtuigd dat hij de werkloosheid van jongeren bestrijdt met een wet die toestaat dat werknemers tot 26 jaar tijdens een proeftijd van twee jaar zonder opgaaf van redenen ontslagen kunnen worden. Hij heeft zijn regeling door het parlement gejaagd, waar de socialistische oppositie in de minderheid is. Maar door met niemand van tevoren te overleggen, heeft hij ook de totstandkoming van een grote buitenparlementaire oppositie gestimuleerd.

Zelfs voorzitter Laurence Parisot van de Medef, de organisatie van grote Franse ondernemers, heeft ÇreservesÈ over de regeling. Dat betekent niet dat de werkgevers het niet prettig vinden als ze werknemers eenvoudiger kunnen ontslaan dan tot nu toe het geval is. Maar ze denken dat de versoepeling van het ontslagrecht veel eenvoudiger en zonder conßicten had kunnen gebeuren. Want Frankrijk kent sinds vorig jaar augustus al zoÕn ontslag zonder opgaaf van redenen binnen een proeftijd van twee jaar voor ondernemingen met minder dan twintig werknemers. Tegen deze regeling is indertijd vrijwel geen protest geweest. Volgens de Medef had dit ontslagrecht voor nieuwe werknemers eenvoudig tot alle Franse ondernemingen uitgebreid kunnen worden. Maar Villepin heeft met zijn nieuwe ontslagrecht voor jongeren weten te bewerkstelligen dat de vakbonden zaterdag en passant gingen protesteren tegen de wet die al sinds augustus vorig jaar van kracht is.

De bewering van veel buitenlandse commentatoren dat de studentendemonstraties laten zien hoe conservatief Frankrijk is, hoe weinig Franse bereidheid er is om zich aan veranderde economische omstandigheden aan te passen, klopt dan ook niet. Het gaat op voor de Franse vakbonden. Die vertegenwoordigen vrijwel uitsluitend ambtenaren en werknemers van semi-overheidsbedrijven, met soms riante sociale regelingen als een pensioen op 55-jarige leeftijd. Maar deze vakbonden, die graag door het openbaar vervoer plat te leggen hun macht tonen, hebben bij de protesten tegen de nieuwe ontslagregeling niet het voortouw genomen. De studenten zijn begonnen. Zij begrijpen niet waarom de rechten van jongeren worden beperkt, terwijl de positie van werkende ouderen onaangetast blijft. De Medef heeft dat begrepen, premier Villepin niet. Als Villepin, voordat hij de ontslagregeling door het parlement joeg, met de sociale partners had overlegd, was alles misschien anders verlopen.

Met het omvangrijker worden van de demonstraties tegen zijn regeling roept hij nu steeds harder dat er een ÇdialoogÈ nodig is om tot een oplossing te komen. Hij biedt allerlei pleisters voor de wonden aan. Zo zouden jongeren die zonder opgaaf van redenen zijn ontslagen speciale begeleiding kunnen krijgen bij het zoeken naar een andere baan. Maar het essenti‘le punt van het door hem ge•ntroduceerde ontslagrecht wil hij niet opgeven.

Waarom? De enige reden waarom Villepin de bestaande regeling voor nieuwe werknemers van kleine bedrijven niet heeft uitgebreid naar alle ondernemingen is dat hij een sociale hervorming op zijn eigen naam wil hebben staan. Hij wil scoren. Hij wil als kandidaat bij de presidentsverkiezingen volgend jaar kunnen zeggen dat hij het Franse sociale systeem heeft hervormd. Daarmee wil hij minister Nicolas Sarkozy van Binnenlandse Zaken, de andere presidentskandidaat van de rechtse regeringspartij ump, de pas afsnijden. Sarkozy heeft gezegd dat hij de Franse president van de verandering wil worden. Verandering ten opzichte van het presidentschap van Jacques Chirac, dat sinds 1995 is gekenmerkt door pappen en nathouden. Chirac is de man van sociale compromissen. Hij wil niets van de radicale idee‘n van Sarkozy weten, omdat hij geen botsing met demonstranten op straat wil.

Maar nu probeert Chiracs eigen premier, Villepin, om ondanks massale demonstraties een wet door te drukken. Of hij dit volhoudt, is de vraag. De grootste vakbond, de cgt, heeft al met een algemene staking gedreigd.

In normale omstandigheden kan een Franse premier niet doen wat Villepin nu uithaalt. Als de meerderheid van het parlement tot de politieke partij van de president behoort, is de premier niet meer dan een supersecretaris. Hij haalt bij de president zijn opdrachten en voert die vervolgens uit. Als het misgaat, rekent het Franse parlement met de premier af, niet met de president. De Franse president is tegenover niemand verantwoording verschuldigd. Villepin is de eerste premier van de Franse Vijfde Republiek die zich heeft losgemaakt van de president. Hij haalt geen opdrachten in het ElysŽe, hij vertelt Chirac alleen wat hij gaat doen.

De president benoemde Villepin vorig jaar zomer tot premier, nadat hij bij het referendum over de Europese grondwet de grootste politieke nederlaag van zijn politieke carri?re had geleden. Chirac aarzelde wel even voordat hij toegaf aan de druk van Villepin om de leiding van de Franse regering te krijgen. Want hij wist dat Villepin, een ge‘xalteerde bewonderaar van Napoleon, geen man is van overleg. Behalve dat zij klootzakken zijn, krijgen medewerkers van de Franse premier vooral te horen dat ÇactieÈ nodig is. Hij wordt daarom dikwijls vergeleken met een huzaar, die zonder angst voor tegenstanders over het slagveld raast.

Villepin was vanaf 1995 als secretaris-generaal van het ElysŽe een van de belangrijkste medewerkers van Chirac. Hij loste behendig problemen op voor de president. Soms had hij die problemen zelf veroorzaakt. Zoals in 1997, toen Chirac zijn advies opvolgde om vervroegde parlementsverkiezingen te houden. De partij van Chirac leed een zware nederlaag. De socialisten behaalden de meerderheid. Vijf jaar lang was Chirac daarna gedwongen om met de socialistische premier Lionel Jospin samen te werken. Chirac vergaf het Villepin, anders dan zijn vrouw Bernadette, die de medewerker van haar man na die rampzalige verkiezingen de bijnaam Nero gaf.

Villepin kan zich onafhankelijk van Chirac opstellen omdat hij weet dat de president sinds zijn nederlaag bij het Europese referendum van vorig jaar politiek niet veel meer voorstelt. De premier wil op eigen kracht Sarkozy als presidentskandidaat van rechts verslaan. Daarvoor heeft hij een situatie geschapen die niet alleen voor hemzelf, maar voor de hele rechtse ump, een kwestie van erop of eronder is. Als Villepin zijn wet intrekt, zoals de demonstranten willen, is niet alleen zijn eigen geloofwaardigheid aangetast, maar die van de hele ump.

Dat is de reden waarom ministers en parlementari‘rs van de ump Ð dikwijls met tegenzin Ð Villepin bij zijn gevecht steunen. Dat is ook de reden waarom de premier zelf heeft gezegd dat de uitslag van deze machtsstrijd bepalend zal zijn voor de ump-kandidaat bij de presidentsverkiezingen volgend jaar.

President Chirac kan in deze omstandigheden niet veel anders doen dan zijn premier steunen. Villepin hoopt dat de oppositie tegen zijn ontslagregeling het demonstreren moe wordt. Maar voorlopig lijkt precies het tegendeel te gebeuren. Steeds meer Fransen gaan de straat op. Chirac riep vorige week in navolging van zijn premier op tot dialoog. Uitstekend, zeggen studenten, vakbonden en ook de partijsecretaris van de socialisten, Fran?ois Hollande. Maar ze vinden dat een dialoog pas kan beginnen als Villepin zijn wet heeft ingetrokken. Hollande zegt dat in het kader van de bestrijding van de werkloosheid over aanpassing van het arbeidsrecht gesproken moet worden, maar alleen als eerst de wet is ingetrokken die de huzaar Villepin bij een verrassingsaanval aan Frankrijk heeft willen opdringen.

Als Chirac zijn premier afzet en de wet intrekt, is dat voor hem een nieuwe vernedering op zijn lijdensweg naar het einde van zijn presidentschap volgend jaar. Als Chirac zijn premier blijft steunen riskeert hij dat de demontraties tegen de regering Frankrijk gaan ontregelen. Nu al zijn de meeste Franse universiteiten wegens staking gesloten. Maar wat Chirac ook doet, hij kan langzamerhand weten dat Villepin iemand is die meer problemen veroorzaakt dan dat hij oplossingen aandraagt.