Personeel van de Bijenkorf staakt voor een beter salaris, Amsterdam, 29 oktober © Michiel Wijnbergh / ANP

‘Opeens had ik een microfoon in mijn hand.’ Salesmedewerker Vera (61) staat het moment nog helder voor de geest. Met Amsterdamse medewerkers was ze naar de Rotterdamse Bijenkorf getrokken om de stakende collega’s een hart onder de riem te steken. Eerst twijfelde ze, daar op de Coolsingel. ‘Wat moet ik in vredesnaam zeggen?’ De oplossing had ze snel gevonden. ‘Ik vertel gewoon hoe ik me voel. Dat ik al 35 jaar trots voor het bedrijf werk, maar dat het nu te gek wordt. Je kunt bij de Bijenkorf alleen nog rondkomen met een partner die goed verdient.’

Vera verdient iets meer dan veertien euro per uur, al jarenlang gaat haar koopkracht achteruit. Daarom liep ze met tientallen collega’s de deur uit. Tijdens de lunch, in de eigen tijd, puur als protest. ‘Ik was knetter zenuwachtig en vond het heftig toen we met z’n allen op het Beursplein stonden.’ Inmiddels heeft Vera verschillende stakingen achter de rug. Vrijdagmiddag 7 oktober legden 150 mensen het werk drie uur neer. De Bijenkorf moest kantoorpersoneel inschakelen om de winkel draaiende te houden.

Staken geeft zelfvertrouwen, vertelt Vera. ‘Mijn vader, zelf ooit actief bij de vakbond, is erg trots op me.’ Ze praat met collega’s, probeert ze te overtuigen. ‘Er moeten niet twee kampen ontstaan, je probeert aan te voelen hoe iemand erin staat. Het is natuurlijk het gesprek van de dag, maar we hebben respect voor elkaar. Veel mensen hebben het loon dat ze anders mislopen hard nodig, zeker nu de inflatie al maanden toeneemt.’

‘Ik vond het werk bij Amazon best leuk.’ De New Yorker Chris Smalls (34) – gouden kettingen, baseballpet achterstevoren, trainingsbroek, rode hoody en een donkere zonnebril – had nooit gedacht dat hij een vakbondsbeweging zou leiden. Maar toen hij in maart 2020, na het organiseren van een walk-out uit protest tegen verplichte en onderbetaalde overuren bij Amazon, ontslagen werd, wist hij dat er iets moest veranderen. Samen met bevriende (ex-)medewerkers startte hij de campagne voor de Amazon Labor Union. Wat begon met een stel flyers en een partytent groeide met behulp van crowdfunding al snel uit tot een succesvolle bottom-up beweging. April dit jaar stemden de Amazon-werknemers uit Staten Island, New York massaal voor het vormen van de Amazon Labor Union, de eerste vakbond in de geschiedenis van het bedrijf.

‘Ik ben maar een gewone jongen die een vakbond probeert te leiden.’ Een oerconservatieve tv-presentator probeerde Mick Lynch het vuur aan de schenen te leggen, want zijn transportvakbond rmt had in juni de Britse spoorwegen lam gelegd. Volkomen terecht, hield de kale voorman in tal van talkshows vol. ‘Ze proberen ons de verslechteringen door de strot te duwen.’ Zijn optredens werden een internetsensatie. Filmpjes van de vakbondsleider zijn miljoenen keren bekeken op Twitter en YouTube. Met zijn typisch Britse understatements heeft hij altijd het laatste woord. Er dreigt in Groot-Brittannië een nieuwe winter of discontent: leraren, verpleegkundigen en douanemedewerkers kondigden al een staking aan.

De vakbeweging zit in de lift, nationaal én internationaal. In de VS werden het afgelopen jaar bijna tweeduizend aanvragen gedaan voor verkiezingen die een vakbond het recht geeft het personeel te vertegenwoordigen, ruim zestig procent meer dan het jaar daarvoor. Met succes: filialen van Amazon, Starbucks, Apple en Chipotle zijn nu gedwongen om met werknemers te onderhandelen. Volgens opiniepeilingen steunt inmiddels 71 procent van de Amerikanen de bonden, het hoogste percentage sinds 55 jaar. Joe Biden is in zijn eigen woorden de ‘most pro-union president’ in de Amerikaanse geschiedenis. Met een loonsverhoging van ruim veertien procent werd een staking bij de spoorwegen voorkomen. ‘Een overwinning voor de spoorwerkers én voor Amerika’, reageerde Biden.

Ook in Nederland staakten de spoorwerkers succesvol. De negentienduizend medewerkers van de NS krijgen daardoor een loonsverhoging van gemiddeld 9,25 procent in achttien maanden en twee keer eenmalig duizend euro. Door de toegenomen zichtbaarheid kon de fnv de afgelopen twee maanden bijna tienduizend leden bijschrijven.

Is deze groei bestendig? Of slechts een tijdelijke opleving na tientallen jaren van krimp? ‘De ledenwinst van de afgelopen maanden is uitzonderlijk’, reageert vakbondshistoricus Rosa Kösters. ‘Maar je ziet altijd dat stakingen voor vakbonden winst opleveren. Een succesvolle staking zoals bij de NS is een perfect marketinginstrument. Mensen zien dat het nut heeft om zich te organiseren. Staken werkt versterkend, mensen denken: als zij het kunnen, dan kunnen wij het ook.’

Het is volgens Kösters nog te vroeg om te spreken van een definitieve ommekeer. Wel ziet ze dat verschillende thema’s samenkomen. ‘Over flexibilisering, personeelstekorten en werkdruk wordt gedaan alsof dit recente ontwikkelingen zijn. Maar eigenlijk zijn deze eind jaren zeventig al in gang gezet in Nederland.’ Corona en inflatie komen daar nu bovenop. ‘Vakbonden kunnen succesvol op de onvrede inspelen. Die combinatie maakt het huidige klimaat gunstig voor een revival.’

Volgens peilingen steunt inmiddels 71 procent van de Amerikanen de bonden, het hoogste percentage sinds 55 jaar

Binnen de fnv is een andere houding ontstaan, ziet Kösters. ‘Er wordt minder gefocust op ouderwets polderen en meer op bottom-up acties.’ Deze nieuwe manier van organiseren is overgewaaid uit Amerika. ‘De Amazon-werkers probeerden al langer vakbonden te vormen, maar dit lukte pas toen ze zich buiten de traditionele vakbondskaders gingen organiseren. In de VS namen vooral jongeren het voortouw.’ Dit zie je ook in Nederland. Kleine initiatieven, zoals de Radical Riders, een belangengroep voor fietskoeriers, kaarten problemen aan die de vakbond niet oppikt. ‘De fnv gaat nu vaker met deze actiegroepen in gesprek om te kijken of ze kunnen helpen.’

Ervaren onrecht is een belangrijke drijfveer om actief te worden. Yasmin Ait Abderrahman (22) werkte aan het begin van de pandemie als huiswerkbegeleider op een nulurencontract. Ze werd van de ene op de andere dag niet opgeroepen en kon ook geen beroep doen op een coronaregeling. Via een collega sloot ze zich aan bij de campagne van FNV Young & United en voor ze het wist zat ze aan de onderhandelingstafel met verschillende werkgevers om afspraken te maken. ‘Daar leerde ik voor het eerst wat voor impact je kunt hebben als je je verenigt.’ Sinds kort is ze voorzitter van de fnv-jongerentak. Jongeren worden meer betrokken, ziet ze. ‘Zo merken ze dat de vakbond ook impact op hun leven kan hebben.’

‘Kan iedereen die niet praat alsjeblieft zijn microfoon uitzetten?’ De online actievergadering van BeeUnited, de actiegroep die de problemen bij de Bijenkorf als eerste agendeerde, begint rommelig. Kaderleden van verschillende filialen van de Bijenkorf overleggen over het vervolg nu de aandeelhouders van het bedrijf nog steeds niet willen luisteren. ‘Misschien kunnen we alvast een staking voor de tweede kerstdag voorbereiden’, oppert een lid uit Rotterdam. ‘Oef, ik hoop dat we dan al klaar zijn…’, reageert Hans uit Amsterdam. Hoe krijgen we de vestigingen in Eindhoven en Utrecht aan het staken? Dat is de centrale vraag van vanavond. ‘Wie kan komende week speechen in Den Haag?’ vraagt Linda Vermeulen, bestuurder bij fnv. Even blijft het stil. ‘Speechen durf ik niet’, zegt een logistiekmedewerker met een kat op schoot, ‘maar ik rij met liefde iemand heen en terug.’ Misschien wil Mara wel speechen, oppert Vermeulen. ‘Ik zal erover nadenken. Ik vind het heel spannend, maar vind het belangrijk om te vertellen wat er aan de hand is.’

‘Staken steekt aan’, vertelt fnv-bestuurder Linda Vermeulen een paar dagen later. ‘Mensen zien dat je wat kunt bereiken door in actie te komen.’ Het begint bij de medewerker zelf, benadrukt ze. ‘Dat is uiteindelijk de enige manier om succesvol te zijn. Als ik naar de directie van een bedrijf stap en ik neem gewoon de centrale looneis van de fnv met me mee, dan krijg ik niks gedaan. Je moet eerst de medewerkers achter je krijgen. Samen een plan maken.’

Bij de Bijenkorf is meer dan vijftig jaar niet gestaakt. ‘Pas deze zomer ontstond er een sfeertje van: wat zij daar doen op het spoor, dat kunnen wij ook.’ Er verscheen een filmpje op de sociale media: ‘De dames van de Bijenkorf spreken zich uit’. ‘Ik werk sinds 1980 bij de Bijenkorf en verdien bruto dertien euro en drie cent’, vertelt Yolanda hierin. ‘Onze klanten verwachten hoge service en kwaliteit en ik vind dat dat beter beloond kan worden.’ Het balletje begon hierna te rollen. Steeds meer medewerkers sloten zich aan en in WhatsApp-groepen werden de acties voorbereid.

Een nieuwe generatie vakbondsbestuurders lijkt zich aan te dienen. Kritischer over het poldermodel en gericht op de werkvloer. ‘We hadden niet het gevoel dat we iets aan de vakbeweging hadden’, vertelt Thijs Roovers. De Amsterdamse basisschoolleraar bestudeerde de salarisverschillen in het onderwijs en verbaasde zich over de slechte betaling van zijn collega’s in het primair onderwijs. ‘Niemand kon me uitleggen waarom de verschillen met het voortgezet onderwijs zo groot waren. De werkgevers niet, maar de bonden ook niet.’

De actiegroep PO in Actie was geboren. Via Facebook sloten zich duizenden basisschoolleraren aan. ‘Het begon met een staking tijdens onze eigen pauze, daarna één dag, vervolgens twee.’ Vijf jaar van acties volgden. Met resultaat: dit jaar werd het loonverschil tussen basis- en voortgezet onderwijs opgeheven. ‘Er gaat nu structureel 1,7 miljard extra naar basisschoolsalarissen’, zegt Roovers. ‘Een geweldig bedrag dat we van onderop bevochten hebben.’ Zelf is hij nu dagelijks bestuurslid van de Algemene Onderwijsbond (AOb). De actievoerende leraar werd vakbondsbons. ‘Voor zo’n lange strijd heb je nu eenmaal de infrastructuur van een vakbeweging nodig. Als actiegroep houd je dat niet vol’, geeft hij als verklaring.

Bijna dagelijks wordt hij nu geconfronteerd met de lokgroep van de overlegtafels in het onderwijs. Met het ministerie, de werkgeverskoepels, andere bonden. ‘Er wordt voortdurend overlegd, maar we zijn géén sociale anwb’, bezweert hij. ‘Als het niets oplevert stappen we uit zo’n overleg. Een vakbond betekent verenigen, op de werkvloer kijken we met de werknemers wat er nodig is.’ Nu zijn de werkdruk en het personeelstekort de gespreksonderwerpen in de lerarenkamer. ‘Dus gaan we samen met hen daaraan werken.’

Op Black Friday, de drukste dag van het jaar in de winkelstraat, liepen de medewerkers van de Bijenkorf in Amsterdam hun bedrijf weer uit. De demonstratie op de dam trok tweehonderd medewerkers uit heel het land.

De volledige namen van de Bijenkorf-medewerkers zijn bij de redactie bekend. Alle andere positieve ontwikkelingen zijn hier terug te lezen.