Kan het nog extremer?

De revolutie der reactionairen

Heimelijk hopen de Democraten dat Bush zich laat verleiden tot nog extremere politiek. Probleem is dat meesterstrateeg Karl Rove reactionaire beleidsplannen aan het publiek verkocht als gematigd.

WASHINGTON – Het is eerder geprobeerd. Daags na de herverkiezing van president William McKinley in 1900 verklaarde Marcus A. Hanna, de architect van het succes van de Republikeinse president, dat hij vast van plan was de Republikeinse partij een meerderheid voor de eeuwigheid te bezorgen, «een Republikeinse machine die voor altijd zal doordraaien».

Hanna was voor McKinley wat Karl Rove is voor George W. Bush. Maar hoe ver hij ook op weg leek, Hanna’s plannen werden doorkruist. Zijn baas McKinley werd nog geen jaar na de herverkiezing vermoord door de anarchist Leon Czolgosz. Daarop werd Theodore Roosevelt president, een Republikein die met zijn stoere stijl en progressieve agenda (dat ging toen nog samen) partijleden tegen elkaar in het harnas joeg. Daardoor konden de Democraten, uit een schier onmogelijke positie, toch met Woodrow Wilson weer het pluche heroveren. Ted Roosevelt, door Hanna «die vreselijke cowboy» genoemd, zou de Republikeinse partij zelfs verlaten en in 1908 als «progressief» meedingen naar het presidentschap.

Karl Rove, net als Hanna de rechterhand van de president, zegt honderd jaar na dato opnieuw dat hij een permanente meerderheid voor de Republikeinen wil. Tussen al het euforische getetter en excessieve gejeremieer van de afgelopen dagen klonk stilletjes ook de mening van enkele politiek-strategische denkers dat Rove de Democraten de fatale slag zou kunnen toebrengen door in de komende jaren juist voor het midden te kiezen, in plaats van voort te gaan op de rechts-radicale weg.

Op het extreme pad wordt de sociale zekerheid geprivatiseerd, een belastingstelsel met één tarief (flat tax) ingevoerd, het homohuwelijk verboden, stamcelonderzoek onmogelijk gemaakt en krijgt het Hooggerechtshof enkele nieuwe conservatieve rechters die Roe versus Wade (1973) zullen herroepen en daarmee abortus onmogelijk maken.

Maar wanneer Bush gematigde Republikeinen zou steunen, zo is de redenering, zal hij de Democratische partij naar de marges van het politieke spectrum drijven. Het electoraat zal nog slechts bestaan uit universitaire types en de bevolking van de binnensteden van de vier of vijf grootste urbane agglomeraties. De titel van het boek van de naar de Republikeinen overgelopen Democratische senator Zell Miller, No National Party No More, over de Democratische partij, zal dan met de Republikeinen in het politieke midden profetisch blijken te zijn.

«Daarom vind ik het vreemd dat progressieve columnisten als E.J. Dionne Jr. al in de eerste uren na hun nederlaag de president smeekten het land te herenigen en te luisteren naar de wensen van de Democraten», zegt een Republikein uit Washington DC. «Zelfs in het hoofdcommentaar van The New York Times wordt Bush gevraagd de hand te reiken. Eindeloos hypocriet vind ik dat! Ze liegen tot op het bot. Democraten hopen natuurlijk dat Bush een extreem rechtse koers gaat varen, dat hij zo maf blijkt als de Bush-bashers vier jaar lang hebben beweerd. Alleen dat biedt ze nog een kans om binnen enkele jaren op te krabbelen.»

De Democraten niet meer vrezen? Een dergelijke koers lijkt na afgelopen dinsdag niet meer te worden geaccepteerd binnen de Republikeinse partij. Uren na de verkiezingsuitslag kondigde de conservatief Richard Viguerie een «revolutie» aan. «Als je nu geen conservatieve agenda doorvoert, wanneer dan wel?» vroeg hij zich retorisch af. Nog dezelfde dag schreef hij in een brief aan andere conservatieve leiders: «Vergis u niet, conservatieve christenen en value voters hebben deze verkiezing voor George W. Bush gewonnen. Het is cruciaal dat Republikeinse leiders dat niet vergeten – sommigen onder hen zullen dat zeker proberen. Liberals, zowel in de media als binnen de Republikeinse partij, proberen de president over te halen het land te verenigen door de bondgenoten af te poeieren die hem een volgende vier jaar gaven.»

De initiatiefnemer van het referendum over het homohuwelijk in Ohio, Phil Burress, zei het nog pregnanter: «De president is op onze slippen herkozen.» De peilingen geven hem gelijk. Voor meer dan twintig procent van het electoraat waren «morele waarden» van groter belang dan de economie of de oorlog in Irak. Ook stuurden duizenden evangelisten afgelopen dagen een e-mail naar het Witte Huis met de dringende oproep de onder hen populaire minister Ashcroft van Justitie niet te laten gaan. Zelf wilde Ashcroft er al de brui aan geven, maar zijn naaste medewerkers beweren dat de verkiezingsoverwinning hem nieuwe vleugels heeft gegeven. De mailtjes zijn bedoeld als laatste duwtje. Ook wordt gehoopt op een belangrijke post voor dominee Danforth; minister of staatssecretaris van Buitenlandse Zaken is wel het minste. Als Rove op het midden wil koersen, zullen hij en zijn baas het dus zwaar krijgen.

Om de wind te peilen hield de gematigde Republikeinse senator Arlen Specter uit Pennsylvania afgelopen week al even de natte vinger in de lucht. Vanwege zijn lange staat van dienst staat hij op het punt voorzitter te worden van de juridische commissie in de Senaat. Hij waarschuwde Bush geen rechters voor te dragen voor het Hooggerechtshof die een anti-abortusstandpunt innemen. Hij kreeg direct de wind vol in het gezicht. De Familie Onderzoeksraad riep zijn sympathisanten ogenblikkelijk op senatoren en commissieleden aan te moedigen tegen Specter als commissievoorzitter te ageren. «Een Specter-voorzitterschap zou een drama zijn», zei de voorzitter van de Familie Onderzoeksraad.

De stafleden van senator Jeff Sessions uit Alabama, ook lid van de juridische afdeling, werden overspoeld met telefoontjes. «Ze hebben voor morele waarden gestemd en dit ervaren ze als een slag in het gezicht», zei een van hen. Op het kantoor van de Texaanse senator John Cornyn, Republikein uit Texas, ging de telefoon eveneens enkele keren per minuut, een frequentie die voorheen slechts werd geëvenaard tijdens het senaatsberaad over de grondwetswijziging die het homohuwelijk onmogelijk zou maken.

Inmiddels heeft Specter verklaard dat de pers hem niet goed heeft begrepen. Karl Rove vertelde Fox-kijkend Amerika afgelopen zondag dat conservatieven zich geen zorgen hoeven te maken. Specter heeft hem persoonlijk verzekerd dat hij de keuze van de president zal respecteren. En «Specter is een man van zijn woord», voegde Rove er dreigend aan toe.

Doorgaans laat hij anderen de interviews doen, maar zondag gaf Rove zelf een indicatie van de te volgen strategie. Hij zei dat Bush opnieuw zal proberen een voorstel tot grondwetswijziging in te dienen die het homohuwelijk voor altijd onmogelijk maakt. Een «fatsoenlijke samenleving» vereist dat volgens hem.

De verkiezingsuitslag, meende hij, roept om radicale koerswijzigingen, ook op het gebied van de belastinghervorming. Conservatief betekent in Amerika dat je, op volle kracht vooruit, naar veranderingen streeft. Details wilde hij nog niet geven, maar hij zei wel dat een van de belangrijkste vragen is: «Hoe kunnen we, met een minimum aan papierwerk, eigendom aanmoedigen en tegelijk het sparen bevorderen?»

Op een bijeenkomst van het American Enterprise Institute lichtte de invloedrijke Republikeinse adviseur Grover Norquist, voorzitter van de conservatieve Club for Growth, een tipje van de sluier op. De afschaffing van belastingen op erfenissen, de zogenoemde estate state (door de Republikeinen consequent dodenbelasting genoemd) zal permanent worden gemaakt. Ook zal er slechts één — of maximaal twee — tarief voor inkomensbelasting worden ingevoerd. Een groep rond vice-president Dick Cheney ijvert al een tijdje voor slechts één tarief, waarmee het progressieve karakter van het belastingsysteem na meer dan honderd jaar definitief overboord wordt gegooid. Tegelijk wordt er in het Witte Huis en in Republikeinse kring momenteel gedebatteerd over de mogelijkheid de inkomensbelasting volledig te vervangen door een nationale sales tax, een belasting toegevoegde waarde (btw) van zo’n 23 procent op alle goederen. Dit heeft grote voordelen voor burgers die meer geld verdienen dan ze uitgeven en zal, in overeenstemming met de wensen van Rove, beleggen en sparen bevorderen. Ook de hypotheekrenteaftrek (enkele jaren geleden nog revolutionair in dit land) zal permanent worden gemaakt, net als de aftrekbaarheid van liefdadigheidsschenkingen.

Er is wel ruimte voor samenwerking met de Democraten, zo zei zowel Norquist als Rove als J. Dennis Hastert, de Republikeinse spreker in het Huis van Afgevaardigden. Maar op voorwaarde dat de Democraten zich voegen naar «de nieuwe politieke realiteit». Anonieme bronnen in het Witte Huis vertelden The New York Times dat Bush’ karakter zich niet leent voor samenwerken met de tegenstander. Ze mogen meedoen, maar alleen op zijn voorwaarden.

Het enige tegengeluid komt van de Republikeinse senator Judd Gregg uit New Hampshire, die al jaren goed bevriend is met de Bush-familie. Hij verwacht veel samenwerking. Ook denkt hij niet dat «de onderwerpen die boven aan de agenda staan, en waar hij (Bush) werkelijk om geeft, partijdige onderwerpen zijn. Het zijn meer on derwerpen van fiscale aard. Daarmee krijg je de sociaal-conservatieve kiezers niet op de banken.»

Al Gore, de vijand van vier jaar geleden, vertelde enkele weken geleden in zijn eerste grote interview na de nederlaag in 2000 in The New Yorker dat hij de laatste jaren had geleerd dat Bush een «morele lafaard» is. Bush zal het heus wel menen als hij zegt een «gepassioneerde conservatief» te zijn, zegt Gore, maar op het moment dat er ook maar enige druk komt vanuit de bedrijven en pressiegroepen die hem hebben gesteund, bindt hij in. Hij is bereid alles te verkopen – milieu, gezondheidszorg, campagnewetten, onderwijs – als zijn vrienden uit het bedrijfsleven daar om vragen. Het zal nu moeten blijken of christelijk rechts eenzelfde invloed op hem heeft.

Het wonderlijke van dit presidentschap is dat de keuze tussen centrum of rechtervleugel nauwelijks meer scherp is te trekken. Roves meestertruc – en zijn allergrootste verdienste voor de Republikeinse partij – is geweest om standpunten die voorheen als uiterst rechts golden, in het domein van geaccepteerde beleidsdoelstellingen te brengen. In het midden.

In de ogen van het grote publiek zijn de liberalen de radicalen. De Republikeinen vormen een partij van trouwe, gelovige vaderlanders, soms zelfs als «nederig» ten tonele gevoerd. Niet voor niets hield Bill Clinton zijn gehoor tijdens zijn eerste publieke optreden na de verkiezingen voor dat Democraten «niet bij de pakken neer moeten zitten» en zeker «niet moeten gaan lopen zeuren», maar dat ze «keihard moeten werken aan hun imago». «Deze verkiezings uitslag biedt zowel de president als de Democraten een geweldige mogelijkheid. En beiden zijn niet noodzakelijkerwijs met elkaar in conflict», aldus Clinton.

Dit zijn waarschijnlijk woorden die er ook op zijn gericht de architect van Bush’ overwinning aan te moedigen voort te gaan op de ingeslagen weg. Alleen daarmee, weet meesterstrateeg Clinton blijft er een kansje bestaan op een Democratische wederopstanding binnen afzienbare tijd.

De volgende congresverkiezingen zijn over achttien maanden.