Beeldende kunst - Ai Weiwei, een dier met veel voelsprieten

De schaduw boven Europa

In Griekenland komen een ver verleden, prangende actualiteit en verse ‘crisis’-kunst samen. De Chinese kunstenaar Ai Weiwei dook er op als luis in de pels van Europa.

Medium ai 20weiwei 20standing 20figure 2c 202016 20marble 2c 20188 20x 2080 20x 2058 20cm 20photo 20paris 20tavitian 20 c2 a9museum 20of 20cycladic 20art

Op de dag dat de eurogroep lang vergaderde over een mogelijke schuldverlichting voor Griekenland waren de musea in Athene vrij toegankelijk. Het was een Nationale Erfgoeddag en voor de poorten van de archeologische vindplaatsen in de stad kregen voorbijgangers een gratis toegangskaartje toegereikt. De hele dag stond er een rij op de trap voor het Nationaal Archeologisch Museum, dat dit jaar zijn 150-jarig bestaan viert. In het kader van een marathonlezing van de Odyssee werd die middag in het auditorium voorgelezen uit boek zeventien, waarin Odysseus na twintig jaar afwezigheid zijn paleis weer binnenstapt, verkleed als bedelaar, en herkend wordt door zijn oude hond Argos die dan zijn laatste adem uitblaast.

Het is de jongste kunst die in Athene aandacht vraagt voor de actuele economische, politieke en humanitaire crises in Europa waar Griekenland de afgelopen jaren symbool voor is komen te staan. Kunstenaar Jonas Staal strijkt er deze zomer neer met zijn eerste Griekse tentoonstelling, After Europe, en de vijfjaarlijkse kunstmanifestatie Documenta koos Athene uit als satellietstad voor de aankomende editie in het voorjaar van 2017. De Athene Biënnale organiseert het hele jaar bijeenkomsten over de kracht van kunst volgens Zuid-Europees perspectief.

Verspreid door de stad hangen momenteel witte posters met in zwarte letters boodschappen in het Grieks en in het Engels. ‘Ik zou willen dat ik alle juiste papieren had.’ ‘Ik wil alleen maar een hond – dat is mijn droom.’ ‘Ik ben bang om alleen te zijn.’ ‘Ik wil dat mijn leven iets waard is.’ ‘Ik zou niets liever hebben dan werk en een beetje geld. Het is onmogelijk om te denken dat ik iets anders zou willen.’ De wensen hangen zonder afzender aan lantaarnpalen en in bushokjes en blijken deel uit te maken van een project van de Britse kunstenaar Tim Etchells. De vraag is of de teksten allemaal werden uitgesproken door een vluchteling, of dat ze ook van een Griek zelf zouden kunnen zijn.

Nu ook Ai Weiwei in de stad is opgedoken, moet het wel echt crisis zijn. Ook hij heeft deze zomer zijn eerste tentoonstelling in Griekenland maar maakt werk dat radicaal verschilt van veel van de intellectuele ‘crisis’-kunst, van onderzoekslabs, rondetafelgesprekken en eenmalige performances. Het oeuvre van Ai vond zijn oorsprong in de jaren tachtig, toen hij in New York kennismaakte met het werk van Marcel Duchamp en Andy Warhol en zag dat kunst veel meer kon zijn dan hij in China ooit had kunnen vermoeden. Door de combinatie van readymades à la Duchamp en reproductie en media in de geest van Warhol kwam hij uit op een vorm van kunst als levenshouding.

Ai groeide op in ballingschap wegens de controverse rond een twijfelachtige fabel die zijn vader, de dichter Ai Qing, onder het regime van Mao had geschreven. Tijdens de Culturele Revolutie gooiden de kinderen stenen naar zijn hoofd; Ai vertelde in een profiel in The New Yorker eens dat zijn vader in die jaren verscheidene zelfmoordpogingen deed, maar dat die tijd hem bracht op het pad van kunst uit overtuiging, kunst die buiten ieder systeem om gemaakt kan worden.

Een voorbeeld is zijn jarenlange onderzoek naar de verdwijning van duizenden kinderen bij een hevige aardbeving in Sichuan in 2008, die op dat moment in de klaslokalen zaten van slecht geconstrueerde scholen. Hij brengt zaken aan het licht die niemand nog te zien kreeg, en geeft een eigen vorm aan die werkelijkheid. In het geval van de slachtoffers van de aardbeving deed hij dat met een installatie van negenduizend kinderrugzakken in vijf kleuren die samen de zin ‘Zeven jaar leefde ze gelukkig op deze wereld’ vormden, een uitspraak van de moeder van een van de kinderen.

Na zijn veelbesproken arrestatie, gevangenschap en jarenlange huisarrest richtte Ai zijn blik eens niet op China, maar keek hij naar Europa – daar tekenden zich de eerste verschijnselen af van een ramp van ongekende omvang. In juli 2015 kreeg Ai van de overheid zijn paspoort terug en was hij vrij om China te verlaten, en deed dat ook meteen. Hij vestigde een studio in Berlijn, waar hij tijdens zijn huisarrest al een leerstoel aan de universiteit aangeboden had gekregen, en reist sindsdien op en neer tussen Azië en Europa. En zo hingen er begin dit jaar plots veertienduizend oranje reddingsvesten rond de zuilen van het Konzerthaus in Berlijn, stuk voor stuk gebruikt en achtergelaten door vluchtelingen.

In het Museum voor Cycladische Kunst in Athene, een archeologisch museum dat volledig is gewijd aan vondsten op de Cycladische Eilanden, bereidde hij een tentoonstelling voor met kunstwerken die hij maakte op Lesbos. Op het monumentale bordes van het museum, gedragen door neoklassieke zuilen, plaatste hij drie vlaggen van zilver-goud satijn – een verwijzing naar de tweekleurige stof van de isolatiedekens waar de mensen bij aankomst over het water in worden gewikkeld. Links op het bordes staat een Griekse vlag, rechts die van de Europese Unie en in het midden een zilverkleurige vlag met een gouden vlek in het midden: het silhouet van Alan Kurdi, het kind dat aanspoelde op een Turks strand en wereldwijd verontwaardiging opriep. Ai noemde het kunstwerk Flag (Shadow) en laat de vlaggen deze zomer wapperen als de schaduw boven Europa.

Vanuit de auto op Lesbos zag Ai Weiwei een rubberboot in zee dobberen. Hij klom erin en liet zich afdrijven

Het was op Eerste Kerstdag vorig jaar dat Ai voor de eerste keer arriveerde op Lesbos, op uitnodiging van het museum. Vanuit de auto vanaf het vliegveld zag hij een rubberboot in zee dobberen en ging direct op het water af. De boot was slap en verlaten, hij klom erin en mediteerde terwijl hij zich liet afdrijven. Het was op dat moment dat hij besloot om ook een studio op het Griekse eiland te openen.

De aanwezigheid van Ai op Lesbos, maar ook in het kamp van Idomeni aan de grens met Macedonië, in de havens van Sicilië en later ook in Turkije en Libanon, bestond vanaf het eerste moment uit het helpen van de vluchtelingen en het documenteren van hun aankomst en verblijf. Ai en zijn team stonden elke ochtend rond vier uur op en spoedden zich naar de grens of naar het water, om het moment dat de boten aankwamen in het ochtendlicht te kunnen vangen. Ai’s Instagram- en Twitter-kanaal lopen bijna synchroon met elke nieuwe dag, de crisis gevat in een aaneenschakeling van berichten, foto’s en filmpjes. >

’s Avonds gingen ze laat naar bed, maar niet dan nadat ze de geheugenkaarten uit hun camera’s en telefoons hadden verwijderd en verstopt, voor het geval de politie ze in beslag zou nemen. Ze moesten zich dikwijls verplaatsen met militaire begeleiding, IS was soms maar kilometers bij hen vandaan. Ai besloot tijdens de reis een professionele cameraploeg in te huren en een omgekeerd portret te maken van de reis waar de mensen die hij onderweg ontmoette in beland waren, van Lesbos naar Libanon en Jordanië, van het veilige Europa tot aan de grens van het kwaad. Om de film te voltooien zal hij ten minste nog de rest van dit jaar in de regio doorbrengen.

Medium ai 20weiwei 20divina 20proportione 2c 202012 20huali 20wood 2c 20 c3 b8 20130 20 2070 20cm 20photo 20paris 20tavitian 20 c2 a9museum 20of 20cycladic 20art

De vraag die hem sinds zijn komst naar Europa steeds gesteld wordt, is hoe hij denkt de vluchtelingen met zijn aanwezigheid en zijn camera’s te helpen. Hij denkt veel over die vraag na, vertelde hij op de druk bezochte persconferentie in het Museum voor Cycladische Kunst, waar het auditorium op de ochtend van de opening van de tentoonstelling gevuld was met internationale pers. Ai zelf kwam als laatste binnen en maakte eerst een foto van de menigte in de zaal. Hij weet dat hij zijn team uitput, dat hij ze soms ook in gevaar brengt – bij de ontruiming van het kamp Idomeni een week later zou een van zijn medewerkers korte tijd gearresteerd worden. Midden in de woestijn van Jordanië vragen ze hem om alsjeblieft een koffiepauze, maar zelf vindt hij geen moment rust. ‘Maar of ik er iemand mee help, dat weet ik niet, omdat ik op de eerste plaats zelf geholpen moet worden. Ik moet de situatie begrijpen, ik moet ervan leren, ik moet de juiste beslissingen nemen, een taal vinden om met deze mensen te communiceren, met hen die zelf geen stem hebben. En dat klinkt misschien simpel, maar het kost al veel energie om dat te bereiken.’

Technisch gezien behoort Lesbos niet tot de Cycladen, maar geen haan die daar naar kraait. De tentoonstelling is een combinatie van bestaand werk – het bekende Grapes, een bol van antieke krukjes, en een van zijn potsierlijke kroonluchters gedragen door een enorme kandelaar – en nieuw werk dat inhaakt op zowel de antieke museumcollectie als op de actualiteit in het land. Geschiedenis en in het bijzonder nationaal erfgoed namen al een belangrijke plek in het oeuvre van de kunstenaar in. Toen hij in 1993 vanuit de Verenigde Staten terugkeerde naar China raakte hij gefascineerd door de objecten die de mensen hun omgeving nalaten. Bekend is het drieluik waarop Ai een antieke vaas uit zijn handen laat kletteren – een foto van Ai met de vaas in zijn handen, een van de vaas nog heel in de lucht en dan de vaas in scherven op de grond. Of zijn installatie van neolithische urnen, elk drie- tot vijfduizend jaar oud, die hij aankocht en met huis-tuin-en-keukenverf omtoverde tot vrolijk gekleurde vazen.

In het Cycladisch Museum plaatste hij een aantal voorwerpen op strategische plekken in de vitrines met vaste collectie. Een leeg busje traangas, gebruikt door de Griekse politie bij het ontruimen van kampen, zette hij naast een antiek ‘tranenflesje’, ooit gebruikt om de tranen van rouwenden in op te vangen. Het pronkstuk is een nieuwe sculptuur die hij speciaal voor de collectie van het museum maakte, geïnspireerd door de vroeg-Cycladische kunst, kleine gestileerde beeldjes van naakte vrouwfiguren die hun armen beschermend om hun buik houden geslagen. Ai’s sculptuur werd een levensgrote man die zijn armen voor zich uit in de lucht houdt, met een vaas die stil net boven de vloer hangt. Het is een zelfportret van Ai als (niet zo platte) Cycladische pop, het moment nadat hij de westerse beschaving uit zijn handen heeft laten vallen.

Maar veruit het grootste gedeelte van de tentoonstelling bestaat uit sculpturen, video’s en foto’s met een urgente actualiteit. Ai vroeg zes amateurfotografen uit Lesbos om hun werk in zijn tentoonstelling te laten zien. In zes verschillende stijlen tonen ze de aankomst en het verblijf van de vluchtelingen op het eiland. Hoe vol hun handen zijn, met kinderen en tassen, en hoe menselijk het contact is. Groepen mensen afkomstig van de zee en toegestroomd vanaf het land mengen zich tot een kluwen, met handen die worden uitgestoken naar de boten, wollen dekens die om schouders worden geslagen, mutsen op hun hoofd, skipakjes voor de kinderen. Ze tonen de vluchtelingen op de kade met de handen in het haar of juist hoog in de lucht, ze vingen het moment dat een jongen in een kaarsrechte duik zijn boot verliet.

Ai Weiwei weet dat hij zijn team uitput, dat hij het soms in gevaar brengt, maar zelf vindt hij geen moment rust

Een muur is behangen met de ruim twaalfduizend foto’s die Ai zelf op Lesbos nam, variërend van selfies met vluchtelingen en hulpverleners en spelende kinderen in de kampen tot een man met een graatmagere geit onder zijn arm. Twee video’s die hij schoot met zijn mobiele telefoon bieden een blik op zee, de ene gericht op een lege boot en de andere op een nieuwe vol met mensen, deinend aan de horizon. De reddingsboeien die achterblijven aan de kustlijn liggen elders in het museum uitgevoerd in zwaar marmer. Het is Ai’s versie van de crisis, zijn stukje werkelijkheid van het grote verhaal. Zoals hij dat eens verwoordde in een interview met curator Hans Ulrich Obrist: het is de realiteit die hij wist te vangen als een dier met veel voelsprieten.

In 2011 schreeuwde de wereld om de vrijlating van Ai, eerst uit de gevangenis, later uit zijn eigen huis. Een petitie deed de ronde, getekend door de directeuren van het Guggenheim, MoMA, Tate en het Stedelijk Museum, want Ai moest zijn huis weer kunnen verlaten en kunst kunnen maken. Time Magazine nomineerde hem als runner-up in de verkiezing van Persoon van het Jaar 2011. In de Power 100, de lijst van ArtReview die ieder jaar in december de ultieme plekken in de kunst verdeelt, stond hij dat jaar op nummer 1.

Medium ai 20weiwei 20grapes 2c 202011 2011 20wooden 20stools 2c 20165 20x 20140 20x 2090 20cm 20photo 20paris 20tavitian 20 c2 a9museum 20of 20cycladic 20art

Zolang Ai zich een kunstenaar blijft noemen, zal ook de vraag gesteld blijven worden of het eigenlijk wel kunst is wat hij maakt, laat staan goede kunst. Zijn persoonlijkheid is zijn werk gaan overschaduwen, luidt de kritiek, met de keus voor een volgend heet onderwerp is nog geen goed kunstwerk geboren. Op sociale media wijzen mensen hem dagelijks op ander leed in de wereld. Wat te denken van de vluchtelingenstroom uit Oekraïne, Ai? Toen hij zich eerder dit jaar voor een krant uit India liet fotograferen op het strand van Lesbos, plat op zijn buik, zijn hoofd in de richting van de golven en zijn armen slap langs zijn lijf, precies als het aangespoelde kind Kurdi, haalde hij zich de wereldwijde woede op zijn hals. Hoe durfde hij, met zijn opgezwollen lijf, de dood van dat kind te gebruiken voor eigen pr-doeleinden? Ook de kunstwereld zag een grens en oordeelde dat Ai die nu had overschreden. Voor mijn vertrek naar Athene drukte een vriend me op het hart hem te vragen of hij nu echt geen scrupules had over die actie.

Maar die vraag stelde ik hem niet. Wel waarom hij ervoor gekozen had om samen te werken met dit kleine museum en dit politiek gevoelige werk te tonen in een archeologische omgeving, voor het eerst in zijn carrière, terwijl kunstmusea voor hem in de rij staan. Hij antwoordde dat hij een connectie vermoedde tussen de beelden uit Lesbos en de Oudheid op de Cycladen en dat hij die toen ontdekte op het werk van de fotografen op Lesbos. Het was iets in de uitdrukking op de gezichten en in de subtiele omgang met het licht dat hem deed denken aan die Cycladische beeldjes. Hij zag dat de beelden voortkwamen uit hetzelfde land, uit een zelfde traditie. Hij zag een historische verbintenis in menselijkheid.

De opkomst van de media in Athene was groot, maar korte tijd na de persconferentie was het museum al weer leeg. De nieuwe sculptuur werd bewonderd en uit alle hoeken gefotografeerd, net als de schitterende kroonluchter in de hal en de krukjes in het trappenhuis, maar de verdiepingen van de nieuwbouw, waar Ai zijn werk tussen de collectiestukken had geplaatst, bleven rustig. De politieke vragen waren gesteld – ‘Wat is volgens u de oplossing voor het vluchtelingenvraagstuk?’ – en Ai’s antwoorden waren later die dag te lezen in onder andere The Guardian en The Art Newspaper. Hij prees de gastvrijheid van Griekenland maar had de Europese deal met Turkije ‘onmenselijk’ en ‘walgelijk’ genoemd en de Europese bevolking ‘koud en onverschillig’. ‘Ze willen niets anders dan hun eigen soort veiligstellen, hun eigen kop thee.’ Kritische besprekingen van de kunst in het museum bleven tot nog toe uit, de aanwezigheid van de kunstenaar was voor de verslaggevers voldoende geweest.

Ai zelf kocht in de museumwinkel wat serviesgoed met uitspraken van hemzelf erop – ‘Vrijheid gaat om het recht om alles te bevragen’ – en stapte toen samen met zijn team in een voorgereden auto. Tien procent van alle opbrengsten van de tentoonstelling in Athene zal door het museum gedoneerd worden aan Artsen zonder Grenzen en een Griekse ngo, maar Ai’s invloed als kunstenaar is nooit meer zo groot geweest als in de tijd dat hij opgesloten zat in zijn huis in China.

Maatschappelijk geëngageerde kunstenaars zijn de troubadours van deze tijd, reizend van ramp naar onrecht en misstand, hun kunstwerken zijn de verzen die in ieders hoofd blijven hangen. Ai mengde Warhol met Duchamp en ook een beetje Joseph Beuys en vond een nieuw genre in de kunst uit, dat van het iconische kunstwerk met een zuiver maatschappijkritische inhoud.

Toen Ai zich liet fotograferen als Alan Kurdi, liggend op het strand, haalde hij zich de wereldwijde woede op zijn hals

Aan strijdvaardigheid geen gebrek. In Athene verkondigde hij dat de politiek niet is te vertrouwen en dat het de hoogste tijd is dat we de politici eens voor ons, het volk, laten werken. Een grote zaal in het museum is ingericht met de fotoserie Study of Perspective (1995-), waarin Ai zijn middelvinger gebruikt om het ‘perspectief’ te bepalen tussen hem en monumenten van de gevestigde orde. Als eerste poseerde hij in die pose met het Tiananmenplein, daarna volgden onder meer de Eiffeltoren, Buckingham Palace, La Sagrada Familia, een speeltafel in een casino in Las Vegas, de opera van Sydney, de Mona Lisa.

Ai vond een nieuwe vorm van vrijheid in de kunst – hij haalde voor de Documenta in 2007 duizend-en-één Chinezen naar Kassel, sommigen zonder paspoort, sommige vrouwen zonder zelfs maar een eigen naam. Nog meer vrijheid kwam met de moderne technologie. Eerst met zijn blog op internet en later met de sociale media kon hij de grenzen in de wereld slechten. Ook dat noemde hij kunst. Het is de perfecte illusie van deze tijd waar hij en zijn werk tegenaan lopen: 330.000 volgers op Twitter is veel, maar je bent er nergens mee.

Toch schuilt de kracht van zijn werk precies in die dynamiek. Het zijn alle fragmenten van Ai’s kunstpraktijk samen, zijn sculpturen en de documentatie, zijn online bestaan en zijn publieke optredens, die de geschiedenis schrijven. Zijn pleidooi voor een radicale zichtbaarheid van menselijkheid manifesteert zich zowel in de kunstwereld als in een online gemeenschap, waar een strijd schijnt te woeden om als eerste op een foto of bericht van Ai te kunnen reageren. Zijn verblijf in Griekenland werpt de vraag op hoe dichtbij je moet komen om menselijkheid te kunnen zien.

Daags na de ontruiming van het kamp in Idomeni reisde Ai al weer naar de Verenigde Staten, voor het eerst sinds zijn detentie in China. Hij was in Pittsburgh in het Andy Warhol Museum waar opnieuw een grote menigte op hem wachtte, gezien de beelden op Instagram, voor de tentoonstelling Andy Warhol – Ai Weiwei. De overeenkomsten tussen de meester van de twintigste versus die van de 21ste eeuw worden hier op zeven verdiepingen gevierd. Warhol en Ai hebben elkaar nooit ontmoet, maar in het jaar dat Warhol stierf – Ai woonde al wel in New York – maakte de Chinees een wonderlijk zelfportret met een zesvoudig zelfportret van de kunstenaar, At the Museum of Modern Art (1987).

Warhol ligt begraven in Pittsburgh, zijn geboortestad, en een aantal jaar geleden besloot het Andy Warhol Museum een webcam op de begraafplaats te plaatsen en is Warhols graf live, iets wat hij vast gewenst zou hebben. Op de beelden is het een komen en gaan van bezoekers met soepblikken, Brillo-dozen en flesjes Heinz-tomatenketchup. Na de opening van zijn tentoonstelling ging Ai er ook kijken. Hij nam een foto van het graf en stuurde het met een klik op zijn telefoon de wereld in.


Ai Weiwei exposeert t/m 30 oktober in het Museum voor Cycladische Kunst, Athene; cycladic.gr.

Jonas Staal, After Europe, 21 juni t/m 7 oktober bij State of Concept, Athene; stateofconcept.org.

Documenta 14 opent op 8 april 2017 in Athene en op 10 juni 2017 in Kassel; documenta14.de.

Andy Warhol – Ai Weiwei, t/m 28 augustus in The Andy Warhol Museum, Pittsburgh; warhol.org


Beeld: (1) Standing Figure, 2016. Marmer, 188 x 80 x 58 cm; (2) Divina Proportione, 2012. Hualihout, ø 130 / 70 cm; (3) Ai Weiwei, Grapes, 2011. 11 houten krukjes, 165 x 140 x 90 cm (Paris Tavitian / Museum voor Cycladische Kunst, Athene)