De schaduw van de dictatuur

São Paolo - Na de militaire dictatuur (1964-1985) laten de strijdmachten nog altijd van zich horen in Brazilië. Vorige maand torpedeerden ze de tekst van een nieuw programma voor de mensenrechten vanwege ‘de revanche’ die van het programma zou uitgaan.

Het spook van de dictatuur waart nog altijd rond in Brazilië. In tegenstelling tot Argentinië (dictatuur van 1976-1983) en Chili (1973-1990), waar militairen sinds 2003 alsnog worden vervolgd, heerst in Brazilië nog altijd de amnestiewet.

Die wet werd in 1979 voor gefolterden én folteraars afgekondigd. Militaire archieven en militaire acties, zoals het neerslaan in 1973-74 van de communistische enclave in Araguaia, in de Amazone, zijn nog altijd merendeels geheim. Araguaia telt nog steeds ruim vijftig ‘vermisten’. Pogingen tot het openbaar maken van de archieven en het alsnog vervolgen van folteraars zijn altijd op niets uitgelopen. De amnestiewet zou ‘beide partijen’ beschermen.

Het derde programma voor de mensenrechten, eind december gepresenteerd door het ministerie van Mensenrechten, zou óók geen einde maken aan de amnestiewet, volgens minister Paulo Vannuchi. Maar erin wordt wel een Waarheidscommissie in het leven geroepen. Die moet de misdaden, ‘gepleegd onder de politieke repressie’, gaan analyseren en steun geven aan de slachtoffers. In Brazilië zijn 293 mensen ‘bewezen’ vermoord, maar het werkelijke aantal ligt rond de vierhonderd slachtoffers, plus enkele duizenden gefolterden.

Verschillende generaals en de minister van Defensie kwamen fel in het geweer. Het verzet tegen de dictatuur zou volgens hen ook onderzocht moeten worden, wat tot het verwijt leidde dat het een beetje raar is om slachtoffers te vervolgen, die vaak al met marteling, illegale processen en de dood zijn bestraft. Het wachten was daarna op de terugkeer van president Luiz Inácio Lula da Silva van zijn vakantie aan de kust van Bahia.

Die kwam met een semantische oplossing wat de strijd om de Waarheidscommissie betreft. Uit de tekst zijn de woorden ‘gepleegd onder de politieke repressie’ verwijderd, waarmee in het midden wordt gelaten welke partij onderzocht gaat worden op het ‘plegen van misdaden tegen de menselijkheid’. De militairen zijn tevreden. Maar Vannuchi is dat ook, die ervan uitgaat dat er maar één partij bedoeld kan worden. De komende maandag zal dat duidelijk worden, maar zeker is in ieder geval dat de strijd om Brazilië’s verleden nog lang niet is gestreden.