Film - Een verhaal voor mini-prinsesjes

De schoonheid van het mannenbeest

Large beauty and the beast st 7 jpg sd high   2016 disney enterprises  inc  all rights reserved
Beauty and the Beast, 2017, regie Bill Condon © The Walt Disney Company Benelux

Het sprookje Belle en het Beest werd in de achttiende eeuw geschreven met het doel kinderen goede manieren mee te geven. Het moest de angsten van jonge vrouwen temperen. De hedendaagse filmversie, van Disney, is een ander verhaal.

Als je intelligente kinderen wil, lees ze dan sprookjes voor, adviseerde Albert Einstein. Sprookjes stimuleren de creatieve verbeelding, en een goed functionerend brein heeft dat nodig. Maar bij sommige sprookjes weet je als opvoeder niet goed wat je het luisterende kind nou eigenlijk zit te voeren. Belle en het Beest gaat over een mooi jong meisje dat door een monsterlijk, gewelddadig mannenbeest gevangen wordt gehouden in zijn afgelegen kasteel. Van woede, verzet of wraak is bij het meisje geen sprake; het lieflijke ding heeft zo’n groot hart dat ze verliefd wordt op haar ontvoerder en daarmee een toverban verbreekt. Het monster verandert in een prins.

Het was fictiefabriek Disney die ervoor zorgde dat dit sprookje in de top-tien belandde van kinderfavorieten. Dankzij de musical-animatiefilm uit 1991 is er voor onze mini-prinsesjes een zachtgele Belle-jurk op de markt, naast de roze van Doornroosje en de lila van Jasmin uit Alladin. Ook in de nieuwe, door acteurs gespeelde versie van Beauty and the Beast, die nu in de bioscopen draait, verschijnt Belle op het moment suprême in Disney-geel. In een weelderige baljapon schrijdt ze de kasteeltrap af, op weg naar haar eerste dans met het monster waarbij het romantische themalied aanzwelt tot jubelproporties: ‘Tale as old as time/ song as old as rhyme/ Beauty and the Beast.’

Sinds die eerste animatiefilm is het traditionele Disney-universum heus geëvolueerd, blijkt uit de nieuwe versie. De cast is nadrukkelijk multicultureel. De bewoners van het Fransje dorpje waar Belle woont, maar ook de ‘mooiste meisjes’ op het kasteelbal waar de live action-film mee begint, zijn niet alleen wit, maar ook zwart en bruin van huidskleur. De metgezel van hoofdfiguur Gaston (de macho dorpsjongen die zijn zinnen op Belle heeft gezet) mag in 2017 een wufte drama queen zijn die op het afsluitende bal een man als danspartner krijgt om nog lang en gelukkig mee te leven. En Belle wordt gespeeld door Emma Watson, die we kennen als de pittige Hermelien uit de Harry Potter-films. In interviews vertelt Watson hoe zij meedacht over haar personage. Dat zij om paard te kunnen rijden en wolven te bevechten steviger schoeisel moest hebben dan de balletschoentjes waar de animatie-Belle op rondtrippelt – haar animator bestudeerde eindeloos balletfilmpjes om het getekende meisje elegant te laten bewegen. Dat het Watsons idee was om verontwaardigd te zeggen ‘Maar ik bén geen prinses’ als de betoverde kledingkast in het kasteel van het Beest haar in een stijf prinsessenkostuum wil hijsen.

Maar hoe vechtlustig en eigengereid en slim (want dol op literatuur) deze hedendaagse versie van Belle ook is, de kern van haar sprookje blijft een man-vrouw-verhouding die middeleeuws aandoet. Zij is nog een onschuldige, welgemanierde, zachtaardige, knappe (en blanke) maagd. Hij is woest en gevaarlijk, grof in de omgang, afstotelijk van aanzien en dringend op zoek naar een vrouw. Hun liefdesverhaal verbeeldt ‘de transformatieve kracht van empathie’, stelt folklorewetenschapper Maria Tatar in haar boek Beauty and the Beast (2017). Maar die empathie komt voornamelijk van het gevangen gehouden meisje dat de innerlijke schoonheid van het mannenbeest herkent en naar boven brengt. Het sprookje is dan ook geschreven in een tijd dat vrouwen geen zeggenschap hadden over de keuze van hun echtgenoot en moesten leren om van de mannen te houden aan wie zij waren toegewezen, aldus Tatar.

Het origineel uit 1740 van de Franse schrijfster Gabrielle de Villeneuve werd herschreven tot een kindersprookje door Madame de Beaumont en verscheen in 1756 in haar Magasin des Enfants, dat tot doel had om kinderen goede manieren bij te brengen. Belle heeft in dit verhaal twee nare, verwende zussen met wie het slecht afloopt, en die Disney vast verwijderd heeft omdat het sprookje anders te veel op Assepoester leek. Ook de armoede van Belle’s vader, een welgestelde koopman die al zijn schepen op zee verliest, speelt in de Disney-versie geen rol. Dat het Beest in het origineel de vader van Belle een kist vol rijkdommen gaf in ruil voor zijn meest geliefde dochter reflecteerde de sociale praktijk uit het begin van de Verlichting. Madame de Beaumont probeerde met het sprookje de angsten van jonge vrouwen te temperen, om hen te voor te bereiden op de gewoonte van het gearrangeerde huwelijk en op het feit dat hun eigen verlangens moesten buigen voor de wil van een ‘monster’, schrijft Tatar.

De disneyficatie van dit sprookje bestaat eruit dat de verhouding tussen meisje en monster werd geromantiseerd. Belle is in allebei de filmversies een buitenstaander in het dorp. Ze is een boekenwurm, en in tegenstelling tot de andere dorpsmeisjes niet geïnteresseerd in de dorpshunk Gaston. Het dorp vindt haar maar een vreemd meisje, en in haar eenzaamheid droomt Belle van iets ánders. Dat andere vindt zij in het Beest: echt bang is ze niet als ze hem ontmoet. En het woeste monster, dat in het origineel niet beschreven wordt maar bij Disney een hybride optelsom is van stier en leeuw, man en duivel, is van begin af aan even afschrikwekkend als aandoenlijk. Als het eerst haar vader gevangen neemt, zoals het origineel voorschrijft, zie je even alleen het monster. Maar zodra Belle verschijnt, is het meer een jongetje dat stoer doet, en het meisje prikt door die façade heen. Er is meteen iets tussen die twee, een sprankelend en grappig gevecht tussen gelijken waaronder een tedere aantrekkingskracht schuilt. De romantiek in hun onorthodoxe verhouding schuilt in de oplossing van hun eenzaamheid; bij Disney gaat dit sprookje over uitsluiting, en over hoe tegenstellingen worden verzacht als we door elkaars buitenkant heen kunnen kijken.

De vraag aan de kijkende mini-prinsesjes is: voor welke man ga jij uiteindelijk kiezen?

Om het verhaal voor kinderen niet te eng te maken, verklappen de Disney-films in de beginscènes al dat het Beest een betoverde prins is. De mannelijke makers van zowel de animatiefilm als de nieuwe versie zorgden ervoor dat het verhaal nu vanuit zíjn perspectief begint.

Het is mooi dat Disney het meisje een eigen wil geeft. In het achttiende-eeuwse verhaal is het de gevangen vader die met het Beest onderhandelt, en naar huis mag mits hij een van zijn dochters aan het monster geeft, waarop Belle zich opoffert. In de Disney-films gaat Belle eigenhandig te paard haar vader bevrijden uit het kasteel, en biedt dan aan om zijn plek in te nemen. Het is ook mooi dat Belle in de hedendaagse versie wél een eigen, avontuurlijk verlangen heeft, en dat het Beest daaraan voldoet. Tegelijk heeft Disney het meisje en het sprookje ook iets ontnomen.

Filosoof en kinderpsycholoog Bruno Bettelheim verklaart in The Use of Enchantment (1976), waarin hij sprookjes analyseert op hun diepere betekenis, wat The Beauty and the Beast kan betekenen voor opgroeiende meisjes. Hij beschouwt het verhaal, zoals de meeste sprookjes, als een rite de passage. Het is een enscenering van de overgang die elk (heteroseksueel) meisje doorloopt: ze moet de liefde voor haar vader verruilen voor de liefde voor een man. Het woeste, harige monster verbeeldt haar angst voor een man die uiteindelijk seks met haar zal willen. Net zoals de hedendaagse vampier- en weerwolftoestanden uit de razend populaire Twilight-serie en Vampire Diaries de angst ensceneert om ‘gebeten’ te worden door een mannelijk wezen dat het dierlijke aspect van seks belichaamt.

Small beauty beast 1946 belle bete
Beauty and the Beast, 2017, regie Bill Condon

In het Franse origineel vraagt het Beest haar elke dag bij het diner of ze met hem wil trouwen, en hoewel ze gesteld raakt op het monster dat haar goed behandelt en haar omringt met rijkdom schrikt ze telkens van die vraag en wijst hem af. Dat ze hem uiteindelijk haar jawoord geeft, gebeurt pas als zíj in staat is om hem niet meer als een monster te zien, maar als een potentiële minnaar. En als het Beest haar toestemming geeft om haar vader te bezoeken, die zij zo vreselijk mist, en die ziek is van verdriet omdat hij zijn dochter zo mist. Eenmaal terug bij haar vader beseft ze dat zij nu het monster mist, dat bij haar afscheid gezegd heeft dat ook hij zal sterven van verdriet als ze niet terugkeert. Als Belle’s vader, die weer opknapt als hij haar ziet, overtuigd is van haar liefde voor het Beest, laat hij haar met een gerust hart terugkeren. Zelfs in het oorspronkelijke, vrouwonvriendelijke sprookje kan Belle haar hart dus pas aan haar minnaar geven als beide mannen haar eerst loslaten en zij zelfstandig kan kiezen. In de prachtige, surrealistische filmversie die Jean Cocteau in 1946 van dit sprookje maakte, is dit gegeven behouden. Maar in de Disney-films is het krachtenspel tussen de vader en het Beest vervangen door de tegenstelling tussen Gaston (knappe man met slechte bedoelingen) en het Beest (lelijke man met een goede inborst). De vraag aan de kijkende mini-prinsesjes is: voor welke man ga jij uiteindelijk kiezen? En de vraag aan de mini-prinsjes is: wat voor man wil jij uiteindelijk zijn?

Alle ellende in het verhaal begint met een roos. Belle’s vader, die verdwaalt in het bos en bij het kasteel van het Beest belandt, plukt die roos uit zijn kasteeltuin voor zijn dochter, waarop het in woede ontstoken monster verschijnt en dreigt hem te vermoorden. Maar in de Disney-films is de roos óók een tikkende tijdbom. De tovenares die de prins heeft veranderd zegt in de toegevoegde proloog dat een vrouw die hem in zijn monster-outfit werkelijk liefheeft hem kan verlossen, maar dat moet gebeuren voordat het laatste blaadje van de roos die ze hem geeft van de bloem is gevallen. In de nieuwste film is de roos bovendien verbonden aan Belle’s vroeg gestorven moeder, die zoals in de meeste prinsessensprookjes verdwenen is. Deze verschuiving verhult een veel wezenlijkere betekenis van de roos: hij symboliseert de liefde tussen de vader en de dochter, en eenmaal geplukt ook het aangekondigde verlies van haar maagdelijkheid, aldus Bettelheim.

Het mooie van sprookjes is dat ze steeds opnieuw worden verteld en dat in elke hervertelling de oerelementen een nieuwe rangschikking krijgen onder invloed van de veranderende blik erop. Disney lijkt het sprookje te emanciperen door het meisje en het beest gelijkwaardig te maken en hun versmelting romantisch voorbestemd. Maar het zou jammer zijn als de Disney-versie de geschiedenis in gaat als hét verhaal over Belle en het Beest. Want het is nu niet meer háár sprookje, en dat was het oorspronkelijk wel.