Wende in de slaapkamer

De seksuele heilstaat

Van de DDR, de tweede Duitse dictatuur, wordt vaak gezegd dat het seksleven zoveel ‘beter’ was dan in het Westen. Waarom is dit verhaal volgens veel Oost-Duitsers nu opnieuw actueel?

Medium anp 52212956
Vakantie aan de Zeesener See in de DDR © Eberhard Kloppel / AKG / ANP

Een seksueel paradijs? Carla Thiele, seksuologe en tv-deskundige, aarzelt kort en zegt dan: ‘Ja. Seksueel gezien was er een ideale toestand. Maar dan wel eentje die onmogelijk vol te houden was.’ Thiele (43) heeft het niet over San Francisco eind jaren zestig, Berlijn in de jaren negentig of andere roemruchte libertijnse periodes. Ze heeft het over de ddr, de ‘tweede Duitse dictatuur’, waar tussen 1961 en 1989 zeventien miljoen inwoners achter het IJzeren Gordijn zaten, geregeerd door de socialistische sed, gecontroleerd door de Stasi, bekend om zijn Plattenbauten en grauwe levensstijl.

Thiele heeft zelf alleen het eind ervan meegemaakt; vijftien jaar oud was ze toen de Muur viel. Maar ze kent als wetenschapster de onderzoeken naar die tijd, en vooral: als seksuologe merkt ze het verschil nog steeds, in Leipzig, op dit moment de meest populaire stad in Oost-Duitsland, waar ze haar praktijk heeft. De vragen en problemen die ze daar tegenkomt laten volgens haar duidelijk zien wie er ‘gesocialiseerd is in de ddr en wie in het herenigde Duitsland’.

De ddr als seksuele heilstaat – al in de jaren zeventig schreven West-Duitse media over de vermeende seksuele gelukzaligheid aan de andere kant van de Muur. Het is tegelijk ook een van de meest omstreden verhalen: want hoeveel hiervan is een mythe en hoeveel is realiteit? En, wat betekent dit dan, dat seks in de ddr ‘beter’ zou zijn geweest?

In Berlijn, in de voormalige Oost-wijk Prenzlauer Berg, gaat Uta Kolano in de zon aan een cafétafeltje zitten. Kolano (51), opgegroeid in de ddr, is filmmaakster en mediawetenschapper aan de Universiteit van Halle. Al in 1994 heeft ze een ard-documentaire over het thema gemaakt, daarna in 2012 het boek Kollektiv d’amour erover gepubliceerd. Ze hoopt dat meer dan een kwart eeuw na de val van de Muur de tijd gekomen is ‘het onderwerp eindelijk eens objectief te beoordelen’.

Want de legendevorming rondom het thema is ook in het herenigde Duitsland groot. De invloedrijke psycholoog Hans-Joachim Maaz plaatste het thema begin jaren negentig in een negatief daglicht. Volgens hem waren Oost-Duitsers slechts bekend met snelle seks onder invloed van alcohol, als een soort verdoving van hun ellende. Tien jaar later werd het thema onderdeel van een brede golf van ‘ostalgie’, met als strekking: ‘Het Westen heeft dan wel gewonnen, maar in het Oosten was er ook iets beter.’

Uta Kolano wil echter meer. Net als overal was het seksleven ook achter de Muur afhankelijk van ieder individu, zegt ze, maar toch bestond er volgens haar ‘een eigen seksuele cultuur’, zoals de bekende Oost-Duitse seksuoloog Kurt Starke het formuleerde. Ze wil daarvan de maatschappelijke oorzaken achterhalen. Vooral tussen eind jaren zestig en midden jaren tachtig ontstond er volgens haar een ‘natuurlijke’, ‘ongedwongen’ omgang met seksualiteit, zelfs eentje die gezonder is dan nu onder jongeren het geval is.

En ze is de enige niet die de ddr de laatste jaren wat dit betreft als positief voorbeeld tegenover het heden aanhaalt – vooral bij veertig-plussers uit de culturele elite. Zo zegt bijvoorbeeld Jens Bisky, bekend cultuurcriticus van de Süddeutsche Zeitung: ‘De seksualiteit in de ddr stond niet onder last van overspannen verwachtingen. Ze hoefde niet de emancipatie te dienen en niet politiek te worden, iets omver te gooien of te bewijzen. Het moest vooral leuk zijn.’ 28 jaar na de val van de Muur speelt de seksuele cultuur van de ddr daarmee ineens een nieuwe rol in het huidige Duitsland – die van kritisch voorbeeld tegenover de huidige wereld van internetporno, seksuele prestatiedruk en verwarrende man-vrouw-verhoudingen.

Op een dakterras in het westelijke deel van Berlijn klinkt het uit de mond van Andrea (43), psychologe. Een moderne hoofdstedeling is ze, net als haar man, een hoge ministerie-ambtenaar. Ze hebben in New York gewoond, ze hebben een Mercedes en een Bugaboo-kinderwagen. En toch: zij is Oost-Duitse, hij West-Duitser, en, zegt ze: dat is te merken – vooral aan de opvatting over de rol van de vrouw in een relatie. ‘Als ik naar de familie van mijn man en naar die van mij kijk, dan zie ik een heel duidelijk verschil in het rollenpatroon waarmee we zijn opgevoed’, zegt Andrea. Natuurlijk, ook in de ddr waren er traditionele mannen, maar het was normaal dat haar vader net zoveel als haar moeder in het huishouden en de opvoeding deed. Haar moeder werkte op haar beurt evenveel als hij.

En ja, zegt ze, dit vrouwbeeld heeft zijn uitwerking op de manier hoe je in een relatie staat, en daarmee op seksualiteit. ‘Een zelfbewuste vrouw zegt nu eenmaal duidelijker wat ze wil en nodig heeft. En wat ze niet wil.’ Ferm voegt ze er nog aan toe: ‘Deze waarden vind ik in het herenigde Duitsland veel minder ontwikkeld – omdat het land gebaseerd is op het West-Duitse model.’

Seksuologe Carla Thiele ziet in de ‘socialistische gelijkheid’ van man en vrouw zelfs een van de belangrijkste kenmerken van de seksuele cultuur in de ddr. ‘De vrouw werd niet alleen om haar moederschap vereerd, maar om haar eigen kracht, en dat heeft de vrouwen trots gemaakt’, zegt ze. ‘Mijn moeder zei altijd: die West-vrouwen, die verkopen hun lichaam. Ze bedoelde daarmee dat de West-man de kostwinner was, en dat de vrouw dus volledig afhankelijk van hem was.’

‘De seksualiteit in de DDR hoefde niet de emancipatie te dienen, iets omver te gooien. Het moest vooral leuk zijn’

In haar praktijk in Leipzig ziet Thiele dit verschil nog steeds terug bij de oudere generatie: ‘West-vrouwen twijfelen meer aan zichzelf. Vreemdgaan was voor West-vrouwen een ramp, het kon haar existentie bedreigen als haar man haar verliet.’ De Oost-vrouwen stellen zich zelfstandiger op, zegt ze. Die hadden destijds gewoon een eigen inkomen, ze konden zich heel makkelijk laten scheiden, en de staat bood hun een financieel vangnet. De ddr had daarbij – anders dan de brd – een uitgebreide kinderopvang zodat ook die zorg afwezig was.

Deze andere machtsverhouding tussen man en vrouw had effect op vrouwelijk seksueel gedrag, zegt ze: ‘Een vrouw kon makkelijker gewoon op een man af stappen. Hij hoefde daarvoor niet eerst duur ondergoed voor haar te kopen, een paar bloemen voor in het haar waren genoeg.’ De financiële zekerheid in de ddr zorgde daarbij voor een soort ‘ontspanning’ die goed voor het seksleven was, denkt Thiele: ‘Men werkte, maar niet te hard – want carrière maken kon bijna niet. De kinderen waren in de Kita – er was zelfs een week-Kita – en dus hadden paren tijd genoeg over voor seks.’

Het argument van de zelfstandige Oost-vrouw is desalniettemin omstreden in het herenigde Duitsland. De ddr kende geen feministische beweging, het werken van de vrouw werd van bovenaf opgelegd, zegt hoogleraar Klaus Schröder, directeur van een academisch onderzoeksbureau naar de ddr, in Die Zeit. Want hoezo was de ddr geëmancipeerd? Vaak moest de vrouw na een lange dag in de fabriek thuis ook nog strijken en wassen, terwijl de man gewoon met zijn bier voor de tv ging zitten. In de brd kwam de vrouwenemancipatie daarentegen van onderop, de patriarchale structuren werden hardhandig losgewrikt door feministes als Alice Schwarzer.

Aan haar cafétafel windt Uta Kolano zich vreselijk op over deze opvatting. Opgelegd? Ja, de gelijkwaardige rol van de vrouw kwam van bovenaf, maar het zorgde uiteindelijk wel voor een volkomen andere werkelijkheid. Een vrouw die haar eigen inkomen heeft, is nu eenmaal zelfstandig. Daarbij bezat de ddr-vrouw aanwijsbaar een ruimere mate van seksuele zelfbeschikking.

Ze somt de feiten op: zo was de anticonceptiepil in de ddr al snel veel normaler dan in het Westen. Hij heette niet negatief ‘anti-baby-pil’, maar ‘wenskind-pil’. Vanaf 1965 was hij gratis voor iedere vrouw te krijgen, vanaf zeer jonge leeftijd. Kolano, grinnikend: ‘Ik slikte de pil al op mijn veertiende.’ In 1972 volgde de legalisering van abortus in de ddr. Dat werd niet ‘afbreken van zwangerschap’ genoemd, zoals in de brd, maar ‘gezinsplanning’. In West-Duitsland zou over dit thema nog decennia hard gedebatteerd worden.

Idealiseren wil ze de ddr allerminst, zegt Kolano, maar ze wil laten zien hoe het verdwenen land van haar jeugd een staat van tegenstellingen is geweest, óók op het gebied van seksuele moraal. De partij wilde simpelweg alles controleren, dus ook het seksleven van zijn burgers, maar die staatscontrole van seksualiteit kon ook positieve uitwerkingen hebben. In de brd was seksuele voorlichting in de jaren vijftig ondenkbaar, maar in de ddr werd dat toen al actief gedaan, ook op de televisie. Dat had toen nog vooral praktische redenen. Mannen en vrouwen moesten van de partij goede arbeiders worden: ze dienden het liefst zo vroeg mogelijk relaties aan te gaan zodat ze zich op hun werk konden concentreren. En ze dienden snel kinderen te krijgen – en kregen daar dan ook flinke subsidies voor.

Maar vooral begin jaren zeventig, in de begintijd van partijleider Erich Honecker, voor hij de repressie van de Stasi nog verder zou uitbouwen, wilde de socialistische partij ook laten zien dat de ddr moderner was dan de brd. Honecker reageerde met ostentatief liberale besluiten als die rond abortus direct op de opkomende hippiecultuur in het Westen; hij wilde niet dat de ddr-jeugd jaloers zou worden.

De ontwikkelingen in de ddr en brd kunnen daarom niet los van elkaar worden gezien. Want terwijl de ddr graag modern wilde overkomen, propageerde de brd als reactie op de werkende ddr-vrouw juist nóg meer de dienende rol van de huisvrouw; West-Duitsland, geregeerd door de christen-democratische cdu, ontwikkelde zich in dit opzicht beduidend conservatiever dan vergelijkbare landen als Nederland of Frankrijk.

Als de ddr-vrouw het initiatief tot een gelijkwaardiger liefdesleven niet zelf in handen nam, dan was er dus de staat nog, zegt Kolano. Een ddr-voorlichtingsfilmpje uit de jaren zeventig laat een man en vrouw zien die samen een kamer verven. Opeens vraagt de man wat de vrouw nu eigenlijk ‘fijn’ vindt. Ze zegt: ‘Tegen je aan liggen, knuffelen.’ De man: ‘Maar is mijn lid dan helemaal niet nodig?’ De vrouw: ‘Eigenlijk niet.’ De man, teleurgesteld: ‘En ik heb altijd gedacht dat dat voor jou het belangrijkst was.’

Dit soort emancipatiecampagnes hebben gevolgen gehad, meent psychologe Andrea. Terwijl Oost-Duitse mannen in de landelijke Duitse media nu slechts de reputatie hebben een neonazi of een werkloze alcoholist te zijn, zegt zij vol overtuiging op haar terras: ‘De Oost-mannen die nog in de ddr zijn opgegroeid vinden de tevredenheid van beide partijen in een relatie duidelijk belangrijker. Nee, ik hoef zelf niet per se een Oost-man. Maar dit ideaal heb ik wel van toen meegekregen.’

‘Niemand had het idee zich te moeten voordoen als in een film of reclame. Seksualiteit kwam niet van buitenaf’

Eén concreet detail komt in alle verhalen over de ddr-seksualiteit steeds terug: het fkk-strand. 84 procent van de jonge ddr-burgers, aldus Der Spiegel, deed aan het strand mee aan de zogeheten Freikörperkultur – naaktbaden. Dat cijfer is duidelijk hoger dan in andere Europese landen. Door sommige historici wordt dit als een erfenis van negentiende-eeuwse Duitse natuurbewegingen gezien, maar dan vermengd met socialistische gelijkheidsidealen. Anderen menen dat het naaktbaden moet worden opgevat als een heimelijk ‘verzet’ tegen de dagelijkse dwang in de ddr. Alleen: waarom zou een massaal naaktstrand iets met ‘betere seksualiteit’ te maken hebben?

Een nudistenstrand is op zichzelf allerminst een erotische omgeving, zegt Uta Kolano. Maar ze ziet de fkk-naaktheid als de basis van een andere omgang met het eigen naakte lichaam dan in het ‘geremde Westen’ de gewoonte was. Naaktheid was in de ddr volkomen gewoon, ‘het gebrek aan schaamte zorgde ervoor dat men zich prettiger voelde in het eigen lichaam’.

‘Ieder meisje en iedere jongen wist nog van de laatste vakantie aan de Oostzee hoe de ander eruitzag’, zegt de Berlijnse psychologe Andrea op haar dakterras. ‘Er was geen schaamte voor elkaar. Ik heb toen geleerd me naakt vrij en onafhankelijk te kunnen bewegen – en dat heb ik nu ik ouder ben nog steeds.’

Deze normaliteit rond naaktheid verbindt Kolano met de typische arbeiderscultuur in de ddr, als tegendeel van de burgerlijke cultuur van de brd. Dat verschil ontstond al direct na 1945, toen hoger opgeleide Duitsers zich liever in de door westerse geallieerden beheerste gebieden vestigden; in het Oosten kwamen eerder de lager opgeleiden. In arbeiderskringen werden de eerste seksuele ervaringen op jongere leeftijd opgedaan dan in burgerlijke kringen, zegt Kolano. Seks was niet echt iets waar veel over gesproken hoefde te worden. In burgerlijke kringen stond seks daarentegen onder hoogspanning, ook door de macht van de christelijke kerk – iets wat in de ddr afwezig was, waardoor de ‘lust minder met zonde’ verbonden was.

Deze onbevangener omgang met seksualiteit werd door de maatschappelijke omwentelingen eind jaren zestig eerder versterkt dan afgezwakt, zegt de bekende Amerikaans-Duitse historica Dagmar Herzog, auteur van het boek Die Politisierung der Lust, in een Duitse tv-documentaire over het thema. De westerse seksuele revolutie werd in de brd onderdeel van een politieke strijd, van opkomende subculturen, van de vrouwenbeweging, van nieuwe ideeën over zelfontplooiing.

Goede seks werd een zaak waar workshops en themabijlagen in de kranten aan gewijd werden. Dit bracht West-Duitsland niet alleen seksuele vrijheid, maar er werd nu ineens zoveel over seks gesproken dat er ook een last op kwam te liggen: seks werd volgens haar onderdeel van een prestatiecultuur, waarbij de hoeveelheid orgasmes of het naakte lichaam ook bronnen van onzekerheid konden worden.

Deze prestatiecultuur, vindt Kolano, is niet los te zien van de economische rol van seksualiteit in het Westen. In de brd kwam een erotische industrie op, seksualiteit werd gecommercialiseerd. In de ddr waren pornografische films daarentegen verboden, seksshops ook, erotische afbeeldingen waren in het openbaar afwezig, net als een overvloed van reclames waarin mannen en vrouwen een specifiek schoonheidsideaal voorgehouden werd.

Het leven in het Oosten kwam in eerste instantie zelfs volkomen a-erotisch over. fkk-naakt was normaal, maar ‘de erotische finesse was afwezig in de ddr’, zegt Kolano. Zelfs de verschijningsvorm van de inwoners was grauwer. Maar de afwezigheid van schoonheidsreclames en erotische afbeeldingen had ook voordelen voor de ‘seksuele onbevangenheid’: ‘Niemand had het idee zich te moeten voordoen als in een film of reclame. Jonge mensen hoefden niet te voldoen aan door media opgelegde beelden’, zegt Thiele. ‘Seksualiteit kwam niet van buitenaf, werd niet opgelegd door media.’

Kolano vindt dit het belangrijkste verschil met de huidige tijd. ‘Seks en liefde werden hierdoor niet losgekoppeld’, zegt ze, en verwijst naar een huidige generatie tieners en twintigers die opgroeit met internetporno, sexting en extreem suggestieve muziekvideoclips. Er was volgens haar in de ddr meer ruimte voor ‘intermenselijke relaties’ en ‘warmte’ – ‘want dat is alles wat we hadden’: gecombineerd met de fkk-naaktheid en een gelijkwaardig rollenpatroon zorgde dit volgens haar voor een ‘natuurlijker’ omgang met seksualiteit dan nu het geval is. ‘Seksualiteit woonde in de eigen persoonlijkheid. Het ging om zelfervaring en zelfontdekking.’

Seksuologe Carla Thiele verontschuldigt zichzelf bijna voor haar analyse: ‘Ik klink nu bijna maatschappijkritisch.’ Maar ze kan zich er wel wat bij voorstellen dat de Oost-Duitse seksuoloog Starke heeft gezegd dat men op seksueel gebied wel wat van de ddr kan leren. ‘Er was weinig luxe, er waren maar weinig mogelijkheden, dus ook het gevoel ontbrak dat je geen succes had, dat je een loser was. Dat ontnam de prestatiedruk aan seks. En dankzij de financiële zekerheid voelde men zich veilig – ook dat is een belangrijke vereiste voor een goed seksleven.’

De vraag is dan natuurlijk wat er van deze specifieke ‘seksuele cultuur’ voortleeft. Worden de ddr-waarden rond seksualiteit aan jonge Oost-Duitsers overgedragen? Thiele, die regelmatig op de Duitse tv-zender mdr, de Oost-Duitse tak van de publieke omroep ard, tips geeft voor een prettiger seksleven, merkt daar niets van. De invloed van de ouders op de vorming van ideeën over seksualiteit is daarvoor te gering, zegt ze, voorbeelden uit media en internet zijn veel belangrijker. De zogeheten ‘Wende-generatie’, de huidige twintigers die na 1990 zijn opgegroeid, is wat seksuele voorstellingen betreft daarom niet anders in Keulen dan in Leipzig, denkt ze. Dat vindt ze niet per se positief: ‘Ik heb het idee dat men tegenwoordig banger is voor het eigen lichaam, men scheert zich overal, men is geremd.’ En: men stelt de carrière boven alles, zegt Thiele: ‘De prestatiedruk wordt steeds verder opgevoerd, ook door financiële zorgen voor de toekomst.’

Alleen: het is tóch zinloos nu naar de ddr-periode terug te verlangen, zegt Thiele. Het was slechts een korte periode waarin het goed ging, in de jaren zeventig. ‘Zie het als kinderen tussen twaalf en veertien jaar met heel strenge ouders’, zegt ze. ‘Die periode is voor velen een zorgeloze tijd waarin van alles te ontdekken is. Maar dan denk je: ik wil zelf bepalen wat ik wil. En als dat niet kan, dan wil je weg. Dan blijkt dat alleen goede seks niet meer genoeg is om gelukkig te zijn.’