Lula’s veroordeling en operatie Wasstraat

‘De shit zal niet verdwijnen’

Is Lula met zijn veroordeling tot meer dan twaalf jaar in het pak genaaid om te voorkomen dat hij opnieuw president wordt, zoals zijn aanhangers zeggen? Feit is dat de Braziliaanse politiek niet zonder corruptie bestaat.

Medium gettyimages 943064600
São Paulo, 7 april. Lula omringd door leden van de vakbond van metaalarbeiders © Victor Moriyama/Getty Images

‘Ik droomde dat het mogelijk was.’ Lula’s rauwe berenstem dendert door de boxen. Daar staat de geliefdste president van Brazilië ooit. Improviserend op een geluidswagen, in een mottig blauw T-shirtje, vlak voordat hij zich door de politie naar de gevangenis laat afvoeren. Zijn afscheid is een geïmproviseerde I have a dream-speech. Maar dan in de verleden tijd. ‘Ik droomde dat het mogelijk was miljoenen armen te laten delen in de economie’, zegt hij voor de poort van de vakbond van metaalarbeiders waar hij ooit begon als stakingsleider tegen de dictatuur. ‘Ik droomde dat het mogelijk was dat een arbeider zonder enig diploma meer voor het onderwijs deed dan alle afgestudeerde heren die het land ooit regeerden bij elkaar.’ Lula zwijgt even en slikt. ‘Ik droomde dat het mogelijk was dat alle kinderen elke dag te eten hadden.’ De mensen juichen en huilen en omarmen elkaar. Want dit is precies wat Lula in acht jaar presidentschap (2003-2010) gedaan heeft. En dit is wat ze weer terug willen.

Lula’s eerste verkiezing was te vergelijken met die van Mandela in Zuid-Afrika. Voor het eerst een president die niet uit de elite kwam. Het was een revolutie in deze extreem ongelijke klassenmaatschappij waarin een paar feodale families het altijd voor het zeggen hadden. Nu werd er opeens een schoenpoetser en draaibankwerker president. Chique dames waren doodsbang dat hun werksters en chauffeurs in opstand kwamen. En dat zeiden ze ook tegen de kranten van het machtige mediaconcern Globo. Rijke mannen sluisden hun geld naar het buitenland. Dat zeiden ze niet. Wel riepen ze op de televisiezenders van diezelfde Globo dat zo’n ‘ongecultiveerde’ vakbondsman het land economisch te gronde zou richten.

Het omgekeerde gebeurde: de economie floreerde als nooit tevoren. De werksters bleven poetsen en gehoorzamen. Maar nu wel met een eerlijk arbeidscontract. De sociale programma’s van Lula zorgden dat de honger werd uitgebannen, de kindersterfte daalde en veertig miljoen mensen uit de armoede klommen. Door het instellen van quota kreeg ook de zwarte meerderheid voorzichtig toegang tot de universiteit.

‘Het verwezenlijken van deze dromen’, zegt Lula nu tegen zijn betraande aanhangers, ‘is de werkelijke reden dat ik naar de gevangenis moet. Dat is de misdaad die ik beging. En ze willen met alle middelen voorkomen dat ik die misdaad nogmaals bega.’

Klopt dit? Is Lula’s veroordeling tot meer dan twaalf jaar inderdaad een heksenjacht die moet voorkomen dat hij opnieuw president wordt, zoals zijn aanhangers zeggen? In de peilingen staat Lula nog steeds met stip bovenaan. Hij krijgt bijna drie keer zoveel stemmen als de fascistoïde legerkapitein Jair Bolsonaro op nummer twee. De militair koestert diepe minachting voor de zwarte en vrouwelijke meerderheden van dit land. Zo was de geboorte van zijn vijfde kind volgens de man ‘een moment van zwakte, want er kwam een vrouw’. Afstammelingen van slaven zijn volgens Bolsonaro ‘zelfs te lui om zich nog te vermenigvuldigen’.

Wordt met Lula nu de Zuid-Amerikaanse versie van Luther King of Mandela achter de tralies gezet? Of is de charismatische arbeider-president toch gewoon een van de vele corrupte politici die de afgelopen jaren in Brazilië zijn gesnapt en berecht?

Ik heb in de kroeg afgesproken met mijn oude vriend Teo de Almeida. Hij is sociaal advocaat en werkt voor landloze boeren en sloppenwijkbewoners. In 1980 behoorde hij tot de oprichters van de Arbeiderspartij (PT) van Lula. Jarenlang was Teo een toegewijde activist in de ‘partij van de moraal en schone handen’. Opeens brak er halverwege de eerste termijn van Lula een schandaal uit. Om een meerderheid van het congres achter zijn sociale wetten te krijgen, bleek de PT aan honderden parlementariërs van de coalitiepartijen een soort ‘maandloon’ te betalen. Lula’s rechterhand Dirceu belandde ervoor in de gevangenis. Zelf ontsprong Lula de dans: ‘Ik wist er niets van. Ik ben verontwaardigd’, verdedigde hij zich.

‘Lula en Marisa. Gewoon een echtpaar dat een koopflat bezichtigt en er “nee” tegen zegt’

Voor Teo en duizenden andere PT-aanhangers was dit een omslagpunt. Opeens was de glans eraf. Ja natuurlijk, zo gaat het nu eenmaal in de Braziliaanse politiek. Geen wet die wordt aangenomen zonder smeergeld of andere douceurtjes voor de dames en heren die ervoor moeten stemmen. De parlementariërs van de PT ontvingen zelf niets. Maar toch. Waarom moest uitgerekend de ethische PT meedoen aan dit systeem? Waar bleef de poging van Lula het systeem te hervormen? Waar was ‘ethiek’ van de PT nu die nodig was? ‘Je weet’, zegt Teo ‘voor mij is Lula allang geen Mandela of Luther King meer. Ooit was hij mijn held. Maar hij viel van zijn voetstuk.’

Toch heb ik Teo nooit zo boos gezien als nu. Met driftige pennenstreken tekent hij op een bierviltje een vierkant gebouw. Het is de vakantieflat aan de kust van São Paulo waar het hele corruptieproces tegen Lula om draait. ‘Hier’, krabbelt hij. ‘Dit is het appartement op de tweede verdieping waarop Marisa, de vrouw van Lula, ooit een optie nam.’ De flat werd gebouwd door een coöperatie van de vakbond van bankemployees. In 2010 ging de coöperatie failliet en nam het grote bouwbedrijf oas de onderneming over. Vier jaar later bleek het bouwbedrijf tot over zijn nek in het corrumperen van politici te zitten.

‘De oas verbouwt het hele zaakje’, tekent Teo driftig verder. ‘Ook het linker penthouse, kijk hier: nummer 164-A op de bovenste verdieping.’ Het bouwbedrijf vroeg echtgenote Marisa of ze in plaats van de flat op tweede verdieping niet liever het penthouse wilde kopen. Zij ging er kijken. Ook Lula kwam kijken. Maar het echtpaar wilde het appartement niet en trok zich helemaal uit de deal terug. ‘Dat is alles’, zegt Teo. ‘Geen contract, geen papieren, niets. Ze hebben er nooit gewoond of gebruik van gemaakt. Gewoon een echtpaar dat een koopflat bezichtigt en er “nee” tegen zegt.’ Toch veroordeelde de rechter Lula in juli 2017 tot 9,5 jaar gevangenisstraf om die flat. In hoger beroep deed het gerechtshof er nog een schepje bovenop en veroordeelde hem begin dit jaar tot twaalf jaar en een maand. Zijn vrouw Marisa kreeg dezelfde aanklacht. Maar zij stierf nog vóór het proces aan een hersenbloeding.

‘Weliswaar stond het penthouse op naam van de oas’, redeneerden de rechters. Maar ‘in feite’ zou de flat een ‘persoonlijke steekpenning’ van driehonderdduizend euro aan Lula zijn: de prijs van het appartement plus verbouwing. Juist het feit dat de flat op naam van het bouwbedrijf stond, zeiden de rechters, was het ‘bewijs’ dat het om een ‘schimmige transactie’ ging. Dus veroordeelden ze Lula behalve voor het aannemen van smeergeld ook voor ‘witwassen’.

Maar smeergeld waarvoor? ‘Voor drie grote bouwcontracten die de oas met de overheid sloot’, zeiden de rechters. Inderdaad had het bouwbedrijf miljoenen smeergeld aan zes politieke partijen betaald. Ook aan de PT. Alleen: Lula was toen allang geen president meer. Hij zat niet in het parlement en had ook geen formele functie binnen de PT. Er bestaat dus geen aantoonbaar verband tussen het ‘smeergeld’ en de bewezen dienst.

Teo heeft geen enkele twijfel: ‘Ze hebben Lula in het pak genaaid. Dit is het hoogtepunt van een campagne van de conservatieve elite om Lula en de linkse beweging de nek om te draaien.’ Ga maar na, zegt Teo. Hij telt op zijn vingers. Eerst zet een corrupt parlement in 2016 Lula’s opvolgster Dilma Rousseff af. Niet omdat zij corrupt zou zijn, maar omdat ze de begroting mooier had voorgesteld dan die was. Later blijkt uit afgetapte gesprekken dat de rechtlijnige Rousseff in werkelijkheid is afgezet omdat ze weigerde het team van operatie Lava Jato – ‘Wasstraat’ – te dwarsbomen. ‘Met haar en de PT in de regering gaat die shit niet verdwijnen’, zeiden partijbonzen tegen elkaar. Operatie Wasstraat is het grootste corruptie-onderzoek in Brazilië ooit. Meer dan de helft van de parlementariërs is inmiddels verdacht of beschuldigd.

‘De afzetting van Dilma was dus een coup’, zegt Teo en steekt een tweede vinger op. ‘Maar niet alleen van de graaiende mannetjes in het parlement. Maandenlang is door Globo en andere mediaconcerns alle schuld van de corruptie die door operatie Wasstraat naar boven kwam, bij Lula en de PT gelegd.’ Teo neemt een slok bier en steekt zijn derde vinger in de lucht. ‘Zo werd het publiek langzaam opgewarmd voor de apotheose van nu: de opsluiting van Lula.’

‘Al dat geroofde belastinggeld. Ik kots van Lula. Wat mij betreft blijft hij voor eeuwig in de bak’

Mijn fysiotherapeute geeft nog een stevige ruk aan mijn been. ‘Geef nou toe’, zegt ze, ‘al die corruptie is toch begonnen met Lula? Elke dag weer een nieuw schandaal. Al dat geroofde belastinggeld. Ik kots van die man. Wat mij betreft blijft hij voor eeuwig in de bak.’

Ik heb haar hoog zitten, mijn bottenkraakster. Daarom is het verbijsterend te horen hoe diep inmiddels de irrationele overtuiging geworteld is dat de Grote Corruptie pas bij Lula begon. Want niet alleen zij… Met wie ik ook spreek, de winkelier, de buschauffeur en de meteropnemer; allemaal denken ze dat het de schuld van Lula is. Dit is dan ook de belangrijkste reden dat de Braziliaanse Maurice de Hond afgelopen zondag peilde dat 54 procent van de Brazilianen vindt dat Lula terecht gevangenzit, tegen 40 procent die zegt dat het onterecht is.

De waarheid is dat de komst van de PT in de regering het aloude corruptiesysteem bedreigde. Opeens kwam er een nieuwe, grote partij bij die ook de miljoenen van de grote bedrijven voor zijn verkiezingskas opeiste. Opeens moest de buit over veel meer mannetjes en partijen verdeeld worden. Voor de grote bedrijven gingen de smeergeldsommen omhoog en tussen de partijen nam de concurrentie toe. Wat dat aangaat hadden de oude partijen gelijk als ze dachten dat met de verbanning van Dilma en de PT uit de regering ook de ‘shit’ wel zou verdwijnen. Als ze maar weer teruggingen naar het maffioze ‘onder ons’ van altijd. Het aloude incestsysteem waarin een paar grote familiebedrijven dealtjes sluiten met de politiek om zo de concurrentie uit te schakelen: ‘Doe jij me even die nieuwe wet op de havens waardoor ik weer dertig jaar kan binnenlopen met een concessie, dan krijg je van mij deze maand nog vier koffers met geld.’ Zo ging het in de slavenkolonie.

En zo gaat het nog steeds. Het enige verschil is dat we het nu weten. Want dit is toevallig het jongste corruptieschandaal rond de huidige president Temer. Alweer de derde aanklacht in anderhalf jaar tijd tegen de ongekozen president die door het Wasstraat-team is ingediend. Niet dat Temer het risico loopt vervolgd te worden. Het corrupte parlement beschermt hem. Maar een weg terug is er ook niet. De ‘shit’ zal blijven opborrelen. Wasstraat is niet meer weg te denken.

Paradoxaal genoeg is het juist door Lula dat operatie Wasstraat kon ontstaan. Hetzelfde Wasstraat-team onder leiding van rechter Moro dat Lula nu achter de tralies heeft gezet. Na het schandaal met het ‘maandgeld’ in 2005 maakte Lula serieus werk van het versterken van een onafhankelijke rechtbank en een slagvaardiger justitieapparaat. De federale politie kreeg grotere onderzoeksbevoegdheden en meer geld. Zo kon het gebeuren dat in de zuidelijke stad Curitiba een gemengd team ontstond van politieagenten, openbaar aanklagers en rechters onder leiding van de jonge bevlogen Sérgio Moro. In 2014 ontdekte het team hoe de carwash bij een benzinepomp in die stad werd gebruikt voor illegale geldtransacties.

Dat was het begin van de operatie Wasstraat die miljarden euro’s aan smeergeld, betaald door zestien bedrijven aan honderden politici binnen en buiten Brazilië in kaart bracht. Alleen al de voormalige Kamervoorzitter die de afzetting van Dilma Rousseff organiseerde, werd door het team van Moro betrapt met een enorme hoeveelheid smeergeld. Hoe is het mogelijk dat een rechter die de moed en onafhankelijkheid had om dat te doen, een politicus als Lula onterecht zou veroordelen, kun je je afvragen.

Het begon allemaal met een artikel van Globo waarin het mediaconcern stelde dat Lula en zijn vrouw de ‘eigenlijke’ eigenaren waren van het strandappartement bij São Paulo. Het team van Moro begon een onderzoek. Er werden getuigen gehoord en op een ochtend werd Lula met veel politie van zijn bed gelicht om gehoord te worden. ‘Ik was heus wel gekomen als je me had gevraagd’, zei Lula toen hij na zijn verhoor weer werd vrijgelaten. Het onderzoek schoot niet echt op, omdat er geen bewijzen waren.

‘Je kunt één, twee of drie rozen doden. Maar de lente hou je niet tegen’

In juni 2016 hoorde rechter Moro de president van het bouwbedrijf, Léo Pinheiro. Die zat toen al twee jaar vast in Curitiba en is door Moro veroordeeld tot zestien jaar en acht maanden gevangenisstraf. Tijdens de zitting bevestigde Pinheiro dat hij tal van politici heeft omgekocht en smeergeld in partijkassen stortte. Net als de andere ondernemers die door Moro zijn vastgezet, hoopte Pinheiro een deal met justitie te sluiten. Delação premiada, ‘verraad in ruil voor een premie’ heten die akkoorden. Ze zijn het geheim achter het succes van operatie Wasstraat. Moro heeft de ondernemers net zo lang vastgehouden tot ze bereid waren om te gaan praten. Hoe meer politici ze erbij zouden lappen, hoe groter de strafvermindering.

Dus Pinheiro liep leeg. Opmerkelijk genoeg pleitte hij Lula vrij. Net als de architecten en opzichters die bij de verbouwing van de strandflat betrokken waren, verklaarde Pinheiro dat Lula het penthouse heeft geweigerd en dat appartement 164-A gewoon te koop stond. Vijf maanden later verhoogde Moro de straf van de bouwondernemer tot meer dan 26 jaar.

In april 2017 sloeg alles om. Drie maanden na de dood van Lula’s vrouw Marisa veranderde Pinheiro zijn verklaring en zei hij dat hij ‘de oriëntatie kreeg’ nummer 164-A niet te verkopen, ‘omdat het appartement van Lula en Dona Marisa zou zijn’. Pinheiro zou met de toenmalige penningmeester van de PT hebben afgesproken dat de drie ton voor de flat afgetrokken werd van het geld dat het bouwbedrijf oas in de partijkas stortte. De penningmeester werd op de zitting niet gehoord. In een brief uit de gevangenis ontkende de PT’er dat hij Pinheiro ooit heeft gesproken. Getuigen of opnames van het gesprek zijn er niet. Lula werd veroordeeld, en Pinheiro kwam vrij.

Natuurlijk is ook dit geen ‘bewijs’ dat Lula onterecht is veroordeeld. Wel dat de aanklager bijzonder gretig is. Opvallend is ook het verschil in behandeling tussen de zaak-Lula en die tegen de huidige presidentskandidaat van de voormalige oppositiepartij Geraldo Alckmin, nu bondgenoot van Temer. Alckmin is er door Wasstraat van beschuldigd vier miljoen euro smeergeld te hebben geïncasseerd van bouwbedrijf Odebrecht. Vorige week woensdag bepaalde het hooggerechtshof dat hij niet door het team van Wasstraat hoeft te worden berecht, omdat het verband tussen de steekpenningen en de ruil – ‘in ruil waarvoor dan?’ – niet duidelijk is. Precies een week eerder voerden advocaten tegenover datzelfde hof hetzelfde argument aan in de zaak-Lula. Maar toen beschouwden de rechters in hun wijsheid dat argument nog als ongeldig. Misschien speelde mee dat de hoogste legerleider van Brazilië de dag daarvoor een tweet had doen uitgaan waarin hij een militaire coup beloofde als de rechters Lula zouden vrijspreken: ‘Ik garandeer de natie dat het leger geen straffeloosheid zal toestaan.’ Bij de uitspraak van Alckmin bleef het op de leger-Twitter oorverdovend stil.

Zo kan het dat straks Alckmin wel en Lula niet aan de verkiezingen meedoet. Ook Temer is van de partij. En zelfs ex-president Collor de Mello. Collor was in 1990 de eerste gekozen president na het einde van de dictatuur. Door een smeercampagne van Globo legde Lula het af tegen de toen nog volslagen onbekende provinciale potentaat. Twee jaar later werd Collor onder druk van grootscheepse demonstraties gedwongen af te treden. Niet alleen omdat hij heel Brazilië beroofd had van zijn spaargeld. Hij legde beslag op alle bankrekeningen. Zogenaamd om de hyperinflatie te bestrijden. Het geld verdampte. Daarna plunderde hij de staatskas ten eigen bate.

Toch heeft Collor nooit een dag in de bak gezeten. In 2006 kwam hij vrolijk terug als senator. Anders dan Lula heeft Collor op dit moment dertig processen tegen zich lopen. Wasstraat beschuldigt hem van het incasseren van smeergeld voor de bouw van benzinepompen. Het geld waste hij wit met de aankoop van een Bentley, een Lamborghini, een Range Rover, een rode Ferrari en een Porsche. Rechter Moro liet de wagens in beslag nemen bij de villa die Collor tijdens zijn presidentschap liet bouwen. Lula woont nog steeds in het appartement waar hij als vakbondsleider begon. Collor kreeg zijn luxe-auto’s na drie maanden terug. Lula heeft de oude bestelbus die in beslag is genomen nooit teruggekregen.

‘Wat gaat er nu gebeuren denk je’, vraag ik Teo als we voor de kroeg afscheid nemen. ‘Gaat die enge legerkapitein Bolsonaro straks winnen?’ Teo glimlacht. ‘Misschien. Maar misschien is dit ook wel het moment waarop eindelijk alles gaat kantelen. Heb je die laatste speech van Lula goed gezien?’

Die avond kijk ik hem nog eens terug via YouTube. Daar staat hij weer. Afgepeigerd boven op de geluidswagen. ‘Het probleem van dit land is niet Lula’, zegt Lula. ‘Het probleem is dat er miljoenen Lula’s zijn. Je kunt mij gevangen zetten, maar niet mijn ideeën. Dit is een proef. Ik ga mijn straf uitzitten. En jullie zullen allemaal Lula zijn. Je kunt één, twee of drie rozen doden. Maar de lente hou je niet tegen.’