H.J.A. Hofland

De Sint Helena-oplossing voor Saddam

Een nieuw perspectief: Saddam zwicht voor de toenemende aandrang van zijn Arabische vrienden en buren en gaat vrijwillig in ballingschap, in ruil voor de toezegging van Washington, de Verenigde Naties, de hele opgeluchte «internationale gemeenschap», dat hij niet wegens oorlogsmisdaden zal worden vervolgd. Minister Rumsfeld heeft al verklaard dat hij aan de wandaden van zijn oude makker niet te zwaar zal tillen. Deals met criminelen zijn niet ongebruikelijk in het Amerikaanse recht. Het is de Sint Helena-oplossing zonder Waterloo. Afgezanten van het Saoedische koningshuis, boodschappers uit Egypte en Turkije zijn onderweg naar Bagdad of al op bezoek om er bij hem op aan te dringen.

Het aanbod van vrijwillige ballingschap zowel als de aanvaarding zou horen tot de categorie van offers you can’t refuse. Want dit is een oorlog waar bijna niemand naar verlangt. De Amerikanen niet omdat er een onbekend aantal zal sneuvelen, er onmetelijk veel geld voor moet worden uitgegeven, de economie verder achterop wordt geholpen en het oude Atlantische bondgenootschap er een zwaar trauma van zal oplopen. Heel veel Irakezen niet, evenmin als de Europeanen, om een aantal van dezelfde redenen. En de zittende heersers in het Midden-Oosten niet, omdat door de onvoorspelbare chaos hun macht zal worden bedreigd.

Dit alles is de afgelopen maanden breed uitgemeten, voortdurend in de vooronderstelling dat de oorlog onafwendbaar was. En het zal een deel van het Nederlandse publiek in het nationale tumult van het afgelopen jaar misschien een beetje ontgaan zijn, maar terwijl de Amerikaanse voorbereidingen tot de oorlog vorderden, werd in Washington meer nagedacht, werden er gedetailleerder plannen gemaakt voor de toekomst van Irak na Saddam. Die plannen vormen langzamerhand een kwalitatief nieuwe rechtvaar diging voor de oorlog.

Eerst kwam het erop neer dat daar een simpele bevrijdingsoorlog moest worden gevoerd. Waren Saddam en zijn satrapen eenmaal verdwenen, dan zou het immers au fond zo ontwikkelde volk zich binnen afzienbare tijd vanzelf tot de democratie bekeren, tot voorbeeld van de hele regio. Vervolgens werd een plan tot een militair bestuur over een onbekend aantal jaren ontwikkeld, met als voorbeeld Japan, van 1945 tot 1951, onder generaal Douglas MacArthur. Het denken werd ambitieuzer. Irak als democratie in opbouw zou als voorbeeld voor de hele regio moeten dienen. Daar zou de Arabische Verlichting beginnen, de entree in de «moderniteit», tenslotte tot heil van alle Arabieren, al zouden ze dat pas geleidelijk ontdekken. Van een simpele verwijdering van Saddam tot complete herbouw van de regio; van regime change tot niet eens nation maar region building, dat is de lange weg die Bush en de zijnen binnen een jaar hebben afgelegd. Een tersluikse revolutie. De snelheid van de verandering laat op zichzelf al zien hoe eenvoudig er een jaar geleden nog over werd gedacht.

Er is in Europa een kritische school die, samengevat, verklaart dat het ten slotte alleen om de olie gaat. In plaats van de oorlog tegen enkel en alleen Saddam is er nu een geopolitiek concept met een ideologische grondslag. Maar vergissen we ons niet. Een blik op de kaart leert dat de ideologische bekommeringen zich concentreren op de olievelden. Goedkope brandstof is voor dit Amerikaanse bewind de beste garantie voor continuering van de hypermacht. De oorlog is dus in feite een koloniale expeditie. In Der Spiegel is dat nog eens degelijk uitgelegd: Blut für Öl.

Deze verklaring is te eenvoudig. Want zelfs al zou Washington zich uitsluitend door dit geopolitieke denkbeeld laten leiden, dan nog zou het niet lang duren voor de aanstaande bezettingsmacht merkte dat de werkelijkheid van het Midden-Oosten na een aanvankelijke militaire overwinning oneindig veel ingewikkelder blijkt te zijn. Het juist verschenen nummer van Foreign Affairs bevat daarover een paar ontnuchterende bijdragen. Een daarvan, geschreven door Fouad Ajami, hoogleraar aan Johns Hopkins University, laat alle nuances en risico’s gelden, en eindigt dan toch met de conclusie dat Bush de Rubicon al is overgestoken. En dat «alle fall-out van de oorlog in het niet verzinkt bij de verschrikkelijke gevolgen die het zal hebben als Amerika kaarsrecht tot de rand van de oorlog marcheert, en dan de Irakese dictator zijn volgende uitstel toestaat». De veldtocht is historische noodzaak, concludeert deze geleerde.

Laten we eens aannemen dat hij gelijk heeft. Dan zou een simpele ballingschap van Saddam het vraagstuk niet oplossen. Want daarmee is geen antwoord gegeven op de vraag hoeveel van zijn dictatoriale infrastructuur hij in Bagdad zou achterlaten, en hoeveel invloed hij op zijn Sint Helena nog zou kunnen uitoefenen. Dat om te beginnen, maar misschien nog een betrekkelijke kleinigheid. Zwaar der telt dat Washington de casus belli zou worden ontnomen, en het officiële doel: regime change. En dat daardoor de hele veldtocht niet meer nodig zou zijn. De Amerikaanse militaire aanwezigheid zou haar voor de rest van de wereld geloofwaardige rechtvaardiging verliezen. En zo zou het laatste geopolitieke doel, de reconstructie van de regio, onbereikbaar worden.

Ballingschap voor Saddam kan dus een verborgen nederlaag voor Bush betekenen. En dan daagt voor Washington een nieuw probleem. Hoe moet een oorlog worden gerechtvaardigd met Saddam op Sint Helena?

Hieruit volgt de laatste vraag. Het probleem Saddam heeft zich door de ontwikkeling van de Amerikaanse politiek het afgelopen jaar ontwikkeld tot dat voor het hele Westen. Dat heeft zijn verdienste, want het Europese deel van het Westen was niet geneigd, en noch heeft het nu de macht om ook maar aan het begin van welke op lossing dan ook te beginnen. Maar ook hier is een verschil met vorig jaar. Er wordt wel gezien dat het probleem Saddam moet worden opgelost, maar niet volgens een oorlog van Bush. Want daarmee wordt niet alleen Saddam uit de regio verwijderd. Het gaat ook niet om louter een Amerikaanse aanwezigheid daarna. Het gaat om die bijzondere Amerikaanse aanwezigheid, waar Bush voor staat: van de macht en cultuur van het «Texas» dat hij vertegenwoordigt. Het soort Amerika dat het verst van Europa af staat. Daardoor wordt de afstand tussen de Atlantische partners veroorzaakt.

Daarom moeten hier uit alle macht Hans Blix en Koffi Annan worden verdedigd, en daarom is de Sint Helena-oplossing bijna te mooi om waar te zijn. Met Saddam op een eiland kunnen we dan weer beter zien wat er aan de verhouding tussen Amerika aan Europa mankeert. Heel veel, steeds meer.