De spelletjes voorbij

Zal het Internet de cd-rom overbodig maken? Voorlopig niet, volgens Louis Stiller, uitgever van interactieve media. ‘Ik bèn mijn boekenkast, mijn cd-verzameling en straks ook mijn cd-romcollectie.’
Internet-Web-adres: http://www.album.nest.nl
Schaman gaat voor goud en Paul van Ostaijen Elektries kunnen ook via het Web besteld worden.
‘DE CD-ROMMARKT is ontzettend jong. En dus onvoorspelbaar. Morgen kan er iets geïntroduceerd worden dat een compleet nieuwe categorie schept. Zo vormde virtual reality in spelletjes als Doom en Quake opeens een nieuwe categorie.’ Aan het woord is Louis Stiller (37), die als journalist voor computer- en mediabladen de ontwikkeling van de cd-rom vanaf het allereerste begin gevolgd heeft. Anderhalf jaar geleden riep hij met vier geestverwanten Album in het leven, een kleine uitgeverij die cd-roms uitgeeft op het gebied van kunst en cultuur.

De cd-rom is met zijn grote opslagcapaciteit bij uitstek geschikt voor multimedia-toepassingen. De combinatie van beeld, tekst en geluid onderscheidt het medium van traditionele media als boeken, cd’s, tentoonstellingen of televisie. Of, zoals Stiller het uitdrukt: ‘Je zintuigen worden beter en vollediger gebruikt.’ Hoewel de cd-rom al tien jaar geleden werd geïntroduceerd, is de verspreiding sinds een jaar explosief toegenomen. Wie nu een computer koopt, heeft automatisch een ingebouwde cd-romspeler en de cd-romwinkels springen als paddestoelen uit de grond.
Spelletjes beslaan het grootste deel van de markt, maar daarnaast verschijnen tal van informatieve toepassingen - variërend van wijngidsen en encyclopedieën tot reisgidsen en taalcursussen - en veel cd-roms voor kinderen. Volgens Stiller is ook het zogenaamde interactieve koffietafelboek in opmars, zoals bijvoorbeeld The History of Glass of The Louvre Interactive. 'En muziekapplicaties vormen een belangrijk segment. Een van de best verkochte cd-roms aller tijden was de Negende van Beethoven’, aldus Stiller. 'Die is nu alweer ingehaald door een game als Myst.’
OP HET GEBIED van kunst en cultuur verschijnen zeer uiteenlopende cd-roms. Het is opvallend hoe vaak op traditionele media wordt voortgeborduurd. Soms is een cd-rom niet meer dan een fotoboek, zoals A Passage to Vietnam. Vergezeld van muziek en documentatie van het land blader je door een prachtige collectie zwartwitfoto’s. Er zijn wel zijpaden - in de 'Virtuele Galerie’ kun je bijvoorbeeld informatie over de betreffende fotografen krijgen. Als surprise kun je een sessie van de redacteuren bijwonen; een team experts becommentarieert de ingezonden foto’s en laat daarmee zien hoe de selectie voor dit fotoboek tot stand is gekomen.
En The First Emperor of China (over de Qin dynastie) is net een aangeklede televisiedocumentaire. Een camera glijdt over het landschap, de Chinese Muur, de tempels, terwijl een voice over de tekst voorleest die ernaast staat afgedrukt. Er is echter nog een verborgen agenda: een Chinese les! Je kunt woorden aanklikken, die vervolgens heel langzaam en duidelijk worden uitgesproken.
Leuker is Poetry in Motion. De afgebeelde gedichten van Amerikaanse dichters, onder wie Burroughs, Cage en Waits, zijn gelardeerd met filmpjes en foto’s. Vooral het stemgeluid geeft de tekst een persoonlijk cachet. Weer speelser en gelaagder is The Beat Experience: de getekende decors en animaties bevatten tal van voorwerpen die je kunt aanklikken. Dan zie je filmpjes van jazzmusici, historische plekken, cafés, radio- en televisiefragmenten, werk van schilders en schrijvers en beeldmanipulaties die onder invloed van drank en drugs zijn gemaakt. Het rommelige geheel geeft de rauwe sfeer van de beat goed weer.
Van een heel andere orde is The Rite of Spring van Stravinsky. Wie deze cd-rom goed bestudeerd heeft, mag zich met recht een Sacre du Printemps-kenner noemen: niet alleen wordt er informatie gegeven over Stravinsky, zijn tijd en tijdgenoten, zijn gebruik van het orkest, de onstaansgeschiedenis van het ballet en kun je het stuk op allerlei manieren beluisteren, de toeschouwer kan ook in een quiz zijn muzikale kennis en vaardigheden toetsen.
Weer een andere toepassing zijn de zogenaamde tijdschriften op cd-rom. Artifice is een heel mooi, kunstzinnig produkt van Engelse makelij, dat vooral over muziek en architectuur gaat. Je kunt gebouwen bekijken en informatie over de architecten en designers opvragen. Op het exemplaar dat ik bekeek, stond een prachtige demoversie van Anti-ROM - een kunstwerk van de groep Underworld/Tomato. Achter een soort gevel van zwartwit-graphics met gekleurde plekken gaan muzieksamples schuil. Terwijl op de achtergrond een ritme continu doorgaat, glijdt er, al wandelend over het scherm, steeds een andere laag muziek overheen.
Het contrast met het Amerikaanse Blender is groot. Blender is een lifestyle-blad met interviews, reportages en recensies met een hoog MTV-gehalte. Naast gedrukte tekst zijn er filmpjes van geïnterviewden, samples van besproken cd’s en gefilmde interviews met artiesten. Ook bevat Blender allerlei spelletjes, zoals het seksganzenbord waarbij het (althans als vrouw) de kunst is om zonder zwangerschap of geslachtsziekte de finish te halen.
De cd-rom werd ontwikkeld in het kielzog van de audio-cd. Eigenlijk is het niet meer dan een medium voor massaopslag - een zogeheten read-only-memory, want je kunt er geen informatie opzetten of afhalen zoals bij de harde schijf van een computer. De cd-rom kreeg de wind in de rug door de opkomst van de (interactieve) multimedia-technologie, waarvoor het schijfje met zijn grote capaciteit zich goed leent. Maar ook wordt de cd-rom gebruikt voor de opslag van extreem grote bestanden, zoals archieven, woordenboeken en encylopedieën. De aanvankelijke strijd tussen de cd-rom (een produkt van de gezamenlijke computer- en software-industrie) en de cd-i van Philips werd beslecht in het voordeel van de cd-rom.
HOEWEL DE cd-rom in de kinderschoenen staat, verwachten Internetspecialisten dat het idee snel verouderd zal zijn. Immers precies dezelfde informatie, inclusief de interactieve programmatuur, kun je op het Internet zetten. Dan is het heel omslachtig en ouderwets om naar de winkel te gaan, zo'n schijfje in een doosje te kopen, en dat in de computer te stoppen.
Stiller onderschrijft deze visie, maar heeft toch zijn bedenkingen: 'Iedereen roept wel enthousiast dat al die dingen ook op Internet kunnen, maar in de praktijk stuit je op veel barrières. De 16-bits cd-audiokwaliteit die je op cd-rom hebt, haal je op het Internet bij lange na niet. Eventueel zou het mogelijk zijn, maar dan moet je dertig uur downloaden voor een klein fragmentje. Hetzelfde geldt voor de scherpte en kwaliteit van het beeldmateriaal. Maar als uitgeverij zitten wij inderdaad met een dilemma: op dit moment geven wij veel geld uit aan de verpakking en distributie van zo'n schijfje. Als je het in één keer op het Internet zet, ben je maar een kwart van de huidige kosten kwijt. De kwaliteit geeft uiteindelijk de doorslag - het verschil is vergelijkbaar met een film in de bioscoop zien of op televisie.’
Een ander argument dat voor de cd-rom pleit, is de tastbaarheid van het voorwerp. Stiller: 'Een cd-rom is een fysiek produkt. Dat vinden mensen belangrijk. Om dezelfde reden willen mensen boeken kopen in plaats van lenen van de bibliotheek. Het is een bezit, maar ook een bevestiging van je identiteit: ik ben mijn boekenkast, mijn cd-verzameling en straks ook mijn cd-romcollectie. Als alles op het net staat, wie ben jij dan? Jouw lijst met bookmarks? Mensen willen ergens aan kunnen refereren, zich kunnen spiegelen.’ Toch meent Stiller dat het slechts een kwestie van tijd is - het Internet zal de cd-rom vervangen. Maar dan moet wel aan een aantal voorwaarden zijn voldaan: transport van de informatie via de kabel in plaats van, zoals nu, via een trage telefoonlijn en een oplossing voor betalingen via het net, bijvoorbeeld met digicash.
Kenmerk van veel cd-roms is dat ze niet alleen als multimediaal medium gebruikt worden, maar ook dat ze 'interactief’ geprogrammeerd zijn. De gebruiker bepaalt zelf in welke volgorde hij de informatie bekijkt. Kritiek op dit aspect van de cd-rom komt uit de hoek van muzikant en producer Brian Eno. Het feit dat de informatie er in brokstukken opgezet wordt en de gebruiker van het ene deel naar het andere springt, vindt hij stompzinnig. Op basis van bepaalde spelletjes en zogenaamde screensavers pleit hij voor een generatieve benadering: materiaal dat voortdurend in beweging blijft, zodat geen enkel cd-rom-bezoek het zelfde is. Stiller onderschrijft deze observatie: 'Het is waar dat je er nooit meer uithaalt dan de maker erin gestopt heeft. Dat geldt in wezen natuurlijk voor alle boeken, films en spelletjes, maar een interactief medium suggereert meer. Kijk maar naar Myst, je bevindt je op een eiland en je moet zien te achterhalen wat het grote geheim is en hoe je dat kunt oplossen. Een heel geraffineerd spel, maar als je er uiteindelijk uit bent, blijf je zitten met het gevoel dat je het puzzeltje van de makers hebt zitten oplossen. Zij hebben de paaseieren in de tuin verstopt en zeggen “Ga maar zoeken.” Op een gegeven moment heb je ze alle tien, so what?
Eno pleit ervoor dat je als maker alleen de voorwaarden erin stopt en de gebruiker hanteert die naar eigen inzicht. Maar het eigenaardige is dat zijn eigen cd-rom dezelfde beperkingen als andere cd-roms heeft. Op zijn cd-rom staan zes liedjes. Door aan knoppen te draaien kun je het tempo en de toonhoogte veranderen, of er andere samples doorheen mixen. Je raakt net zo teleurgesteld als bij Myst, want je kunt alleen aan de knoppen draaien die hij erin heeft gezet. Je kunt niet zelf een liedje maken.’
EEN GESLAAGD voorbeeld is volgens Stiller Sim City, een spelletje waarbij je als speler een stad moet bouwen en zo goed mogelijk besturen. Het spel is helemaal gebaseerd op als/dan-regels. Als je voor voldoende werkgelegenheid zorgt, dan ontstaan er woningen, maar als de milieuvervuiling te hoog is, dan vermindert de omvang of het tempo van de groei, enzovoorts. Stiller: 'Sim City geeft je het gevoel dat je met je eigen stad bezig bent. Zoals Douglas Coupland in zijn modellen over interactiviteit zegt: je bent een soort god - met de macht om die stad op te bouwen of te vernietigen. En je hebt nooit het gevoel dat je het instrumentarium van de programmeur Will Wright zit te bespelen.’
Maar ook hier blijft de teleurstelling niet uit, vindt Stiller. Want aan de voorwaarden zelf, die op Amerikaanse leest geschoeid zijn, kun je niet sleutelen: 'De belasting mag nooit meer dan zes procent zijn. Hoezo? Ik wil een sociaal-democratische staat opbouwen, waarbij iedereen vijftig of zestig procent betaalt. Ook regels over drugsbeleid ontbreken. Als je heel ver bent met het spel, wil je ook daar invloed op kunnen uitoefenen.’
De spelletjes lopen op kop in de nieuwe ontwikkelingen. Was het vroeger zo dat de technologie gedreven werd door vraag vanuit de militaire industrie, tegenwoordig ge ven de games de toon aan. Niet alleen gaat in deze industrie nu al meer geld om dan in Hollywood, de spelletjes worden ook gebruikt voor professionele doeleinden. Militairen gebruiken simulatiespelletjes en Sim City en Sim Factory dienen als oefenmateriaal voor stadsplanners en bedrijfsmanagers.
Spelletjes als Doom en Star Trek vormen de neusjes van de zalm op programmatisch gebied. Bewegende figuren zijn niet langer gebaseerd op gefilmd materiaal, maar de vereiste bewegingen worden ter plekke berekend. In plaats van geprefabriceerd ma teriaal, worden de scenario’s razendsnel uitgerekend en gerealiseerd. Dat betekent niet alleen dat het aantal scenario’s oneindig wordt, maar ook dat deze technieken de traditionele special effects in films naar de kroon steken.
De persoonlijke interesse van Stiller gaat uit naar literaire toepassingen op cd- rom. Daarvan getuigen de diskette en cd-rom die Album tot nu toe heeft uitgebracht: Paul van Ostaijen Elektries, Schaman gaat voor Goud en De bewaarmachine: 101 verzolderde herinneringen. Schaman, een 'elektrische novelle’, bestaat uit 42 tekstfragmenten die handelen over een ik-figuur in de stad. Hem overkomt van alles. De tekstbrokken kun je oproepen door voorwerpen, zoals een kerktoren, een Hema-worst of een stel schoenen aan te klikken. Elk plaatje brengt bovendien een geluid voort, zodat je haast muziek kunt maken door snel met de muis over het scherm te bewegen.
Stiller: 'De meeste toepassingen op artistiek gebied komen uit de hoek van beeldende kunstenaars, fotografen en musici. Ik kom uit de literaire wereld en vanaf het allereerste begin heb ik me afgevraagd wat cd-rom voor de literatuur kan betekenen. In de jaren tachtig vond ik de literatuur, zowel in Nederland als daarbuiten, erg slap. Terwijl er in de popmuziek heel snelle ontwikkelingen plaatsvonden, bleef de literatuur in een ivoren toren zitten. Ook in de computerwereld zag ik nerveuze ontwikkelingen - de vinger aan de pols van de tijd! Zo saai en eenvormig als de literatuur was, zo snel en zinderend was de computerwereld.
Die twee werelden wilde ik met elkaar verbinden. Met als ultieme achterliggende gedachte dat we de laatste eeuwen met de boekdrukkunst bepaalde aspecten van het verhalen vertellen zijn kwijtgeraakt. Bij de traditionele verhalenvertellers was er sprake van een interactie tussen verteller en luisteraars. Luisteraars vroegen om bepaalde verhalen of zeiden juist: “Sla dat nou maar over!” Ook het vertellen met gebaren, met kleine voorwerpen en geluiden, zoals toen gebruikelijk was, zijn we kwijtgeraakt. Vaak werden hele toneelstukken opgevoerd. Nu lezen we een boek: je gebruikt alleen je ogen, die in je hoofd iets omzetten in klank. En de cd-rom heeft wel al die zintuigelijke aspecten in zich.’
AANGEZIEN DE grote uitgeverijen het laten afweten, zijn in Nederland alleen een paar kleine bedrijfjes op dit gebied actief, waaronder Mediamatic, Paradox, de VPRO en DigiSens (dat onlangs The Amsterdam Marihuana Guide uitbracht).
Album bestaat nu anderhalf jaar en de wondere wereld van de cd-rom blijkt verre van rooskleurig. Niet alleen is het moeilijk om goede ideeën - interactieve scenario’s - te verzamelen, het is even lastig het juiste publiek te vinden en de cd-roms op een logische wijze gedistribueerd te krijgen. Het literaire publiek is van huis uit conservatief ('Die mensen zitten met een boek en een glas wijn in hun zelfgemaakte bibliotheek’) en een jong publiek is moeilijk te bereiken. Daarom heeft Album de eigen homepage ingeruimd voor een soort multimediatijdschrift dat als proeftuin voor kleine projecten fungeert: interactieve gedichten, multi-mediale experimenten en journalistieke projecten, zoals een reportage over de Nieuwmarktbuurt, waar niet alleen Album, maar ook de provider Xs4all, Mediamatic en TV3000 zijn gevestigd. De homepage fungeert als uitstalkast van de mogelijkheden. Want wie een goed idee heeft voor een roman weet de weg naar een uitgever wel te vinden, maar waar stuur je een mooi interactief scenario naar toe?
Even problematisch zijn de winkels, vindt Stiller. De Amsterdamse boekhandel Scheltema & Holkema heeft weliswaar een uitgebreide cd-romafdeling, maar is dat nu logisch? 'Je hebt daar aparte categorieën voor kunst, cultuur, wetenschap, naslagwerken en kinderen, maar het ligt meer voor de hand om de kinder-cd-roms bij de kinderboeken te leggen. Zoals de Paul van Ostaijen-diskette naast de boeken van Van Ostaijen thuishoren. Want de behoefte is gericht op Van Ostaijen en niet op een cd-rom of een diskette.’