Winnaar Man Booker Prize: Eleonar Catton, The Luminaries

De stand van de sterren

Donna Tartt is, vergeleken bij de Nieuw-Zeelandse Eleonor Catton (1985) een bedeesd literair schoolmeisje met een beperkte techniek. Wat een feest was het om The Luminaries, niet alleen mijn favoriet voor de Booker Prize, te lezen. Maar waar moet ik beginnen om deze overweldigende roman te duiden? Laat ik het simpel houden.

Eleanor Catton, The Luminaries, Granta

Medium the luminaries

Met het zeilschip Godspeed komt de 27-jarige Schotse jurist en fortuinzoeker Walter Moody op 27 januari 1866 aan in Hokitika, Nieuw-Zeeland. Aan boord heeft hij iets merkwaardigs meegemaakt, waarvoor hij geen rationele verklaring heeft. Eerst waren er acht passagiers, na een spookverschijning negen. Of toch niet? Het begin van The Luminaries van Eleanor Catton is meteen een tikje ‘gothic’, maar Catton weet met dat genre subtiel te spelen.

Goudzoeker in spe Moody neemt zijn intrek in een hotel waar hij een gezelschap van twaalf mannen aantreft die iets gewichtigs met elkaar te bespreken hebben. Moody is aanvankelijk een ongewenste vreemdeling, een potten­kijker. Maar als hij zijn eigen kaarten op tafel legt, wint hij het vertrouwen van de twaalf mannen en krijgt hij hun verhaal te horen, een fascinerende vertelling in één lange zit die 360 bladzijden in beslag neemt. Een pseudo-ouderwetse verteller, die zich ‘wij’ noemt, bemoeit zich er nadrukkelijk mee, zogenaamd wetend dat ‘zelfonderzoek door profeten van ons tijdperk verworpen’ wordt. Het verslag van de twaalf mannen blijft zeer incompleet, en de roman is dan nog niet eens op de helft. Er volgen nog elf hoofdstukken, die steeds korter worden, naar het voorbeeld van de volle maan die slinkt en weer nieuwe maan wordt.

Als ik nu een poging zou wagen een weergave te geven van de duizelingwekkende plot, en voor het gemak de astrologische allusies negeer, dan zou mijn uitdijende recensie louter plotuitleg worden. Plot? Intrige is een veel beter woord: duizend intriges. Laat ik het anders doen. The Luminaries van Eleanor Catton – die in 2009 debuteerde met The Rehearsal (veel meer dan ‘meisje wordt verliefd op saxofoonleraar’) – is niet één roman maar twaalf romans in één. Catton doet veel meer dan een pastiche schrijven op de Victoriaanse roman, inclusief uitgebreide beschrijvingen van uiterlijk en karaktertrekken. Ze knipoogt niet alleen naar Dickens als ze haar hoofdstukken laat voorafgaan door kort te melden wat er gaat gebeuren, ze varieert ook op de gothic novel à la de Brontë-zusjes. De roman is ook een detective, inclusief rechtbankverslag (de rationele Moody speelt daarin de hoofdrol). Catton voert het verhaaltempo per hoofdstuk verder op, waarbij de waarheid steeds iets meer verschuift, net als de stand van de sterren. Want dat is het verrassende van The Luminaries: niemand blijkt te zijn wie hij op het eerste gezicht lijkt. Nieuwe stukjes waarheid werpen een heel ander licht op een persoon, door een onthuld geheim (en er zijn er tientallen) is opeens het gedrag van iemand begrijpelijker. Als planeten draaien de mensen om elkaar heen.

The Luminaries is ook een liefdesroman tussen de ‘hoer’ Anna Wetherell en de ‘steenrijke’ Emery Staines, maar dan wel een heel bijzondere. Catton vertelt die roman als het ware omgekeerd (op het zuidelijk halfrond staat de sterrenhemel ook ‘omgekeerd’ en kan de maan op haar rug liggen en de Poolster staat heel laag). Het beeld dat de lezer aanvankelijk krijgt van de twee geliefden is een totaal ander beeld dat later opdoemt: twee naïevelingen die door rotstreken van anderen, onder anderen een hoerenmadam en kapitein Francis Carver van de Godspeed, op het verkeerde pad komen: hoererij en opiumverslaving. Anna Wetherell is het personage dat door de roman heen steeds meer verandert. De lezer dient zijn eerste indrukken, gebaseerd op ‘van horen zeggen’, drastisch bij te stellen.

The Luminaries is niet één roman, maar twaalf romans in één

De twaalf mannen in het hotel vormen een bont gezelschap. Iedereen komt ergens anders vandaan, op de Maori The Rau Tauwhare, een edelstenenjager, na. Er is de bankier Charlie Frost, de Duits-joodse krantenman Benjamin Löwenthal, de hoteleigenaar Edgar Clinch, goudmijnmagnaat en pooier Dick Mannering, de Chinese goudsmid Quee Long en de Chinese opiumschuiver Ah Sook, apotheker Joseph Pritchard, handelsagent Harald Nilssen, rechtbankklerk Aubert Gascoigne en de geestelijke Cowell Devlin. Allemaal vertellen ze aan Walter Moody een stukje van hun waarheid, maar die komt vaak uit de tweede hand of is roddel. In de rechtszaal is het nodig de waarheid te vertellen, de hele waarheid, maar in The Luminaries is de waarheid een fenomeen dat per pagina en per perspectief van kleur verandert. Briljante vertelkunst.

Moord, zogenaamde zelfmoord, opiumschuiven, verdwijningen, schipbreuk, leugens, jaloezie en wraak, oplichting, overspel, seances om doden op te roepen; ik doe maar een greep uit dit rijke boek, waarin de lezer permanent verrast wordt en zelfs zijn eigen vooroordelen in het gezicht krijgt gesmeten.

Eleanor Catton weet als een superieure literaire goochelaar een gigantisch netwerk van betrekkingen tussen twintig personages te ­creëren en de spanning (verdwijnings- en verschijningstrucs) snel op te voeren.

Aan het slot blijken de hoofdpersonages heel andere mensen te zijn dan ze leken aan het begin. Uiteindelijk gaat The Luminaries over wankele identiteiten en intimidatie en bloeit het boek open als een moderne liefdesvertelling waarin de geliefden nog enige tijd gescheiden van elkaar moeten leven voordat ze weer samenkomen, als twee bij elkaar horende planeten.

Om met een cliché te besluiten, een gemeenplaats die wáár is: The Luminaries is een van de meest verrassende boeken die ik de afgelopen jaren heb gelezen. De Booker Prize mag haar niet ontgaan.


Eleanor Catton, The Luminaries_, Granta, 832 blz., € 21,15._