Verkiezingen 2012: De winnaars en de verliezers

De strijd om het Torentje

In de peilingen voorafgaand aan de verkiezingen was een nek-aan-nekrace te zien tussen VVD en PvdA, maar er was niet voorspeld dat de tweestrijd beide partijen tot rond de veertig zetels zou brengen.

De tweestrijd tussen vvd en pvda heeft beide partijen groot gemaakt. De nek-aan-nekrace tussen de liberalen en sociaal-democraten bleef ook dit jaar, net als in 2010, tot op het eind spannend. Bij de sluiting van deze krant was nog niet bekend wie van de twee partijen het voortouw mag nemen in de komende kabinetsformatie.

Wel staat vast dat er geen coalities mogelijk zijn zonder dat beide concurrenten met elkaar in een kabinet gaan zitten. Het is voor het eerst sinds de verkiezingen van 1989 dat er zelfs een tweepartijencoalitie geformeerd kan worden, want vvd en pvda hebben samen een meerderheid van rond de tachtig zetels. Het probleem van deze coalitie is dat vvd en pvda verschillende ideeën hebben over hoe de crisis moet worden bestreden. Veel kiezers hebben juist vvd gestemd om een pvda-beleid tegen te houden en omgekeerd. Beide partijen zien hun winst dan ook als een steun in de rug voor hun eigen koers.

Voor de vvd was de uitslag een historische. Nog nooit in haar geschiedenis was de partij zo groot. In 1998 haalden de liberalen onder leiding van Frits Bolkestein 38 zetels. Dat was toen een beloning van de kiezer voor vier jaar Paars. Woensdag lijken de liberalen nog drie zetels meer te hebben gekregen dan veertien jaar geleden. De vvd wordt niet, zoals het cda, afgerekend op het avontuur met de pvv. Met een stem op de vvd heeft een groot deel van de kiezers gekozen voor een strikt financieel beleid van de overheid en de belofte van de vvd dat zij de banenmotor zal aanzetten.

Als de vvd uiteindelijk de grootste partij blijkt te zijn, kan Mark Rutte opnieuw een kabinet gaan leiden. Dat was voor hem ook de inzet van deze verkiezingen. Mocht dat alsnog anders uitpakken, omdat de pvda groter zou blijken te zijn, dan keert Rutte terug naar de Kamer.

Als de vvd het voortouw mag nemen in de formatie, dat zit een kabinet over rechts, waar Rutte’s voorkeur vooraf naar uitging, zit er echter niet in. Daarvoor zijn de twee partijen waarmee hij twee jaar geleden in zee ging te klein geworden. Bovendien heeft het cda voormalig gedoogpartner pvv uitgesloten en willen eventuele vierde partners ook niet met Geert Wilders samenwerken.

Toch zei Rutte woensdagavond dat hij de uitslag ziet als een steun in de rug om door te gaan op de twee jaar geleden ingeslagen weg. Volgens hem wil de kiezer dat een beleid wordt gevoerd waardoor de economie groeit en de overheidsfinanciën op orde worden gebracht.

pvda-leider Diederik Samsom verloor woensdag mogelijk nipt de eindstrijd om het Torentje, toch was hij een winnaar. Nog maar een paar weken geleden leken de sociaal-democraten voorbij gestreefd te gaan worden door de SP. Dat dit niet is gebeurd en de pvda bovendien een flinke zetelwinst boekte, is voor een groot deel te danken aan het optreden van Samsom. Tijdens de afgelopen campagne viel de nieuwe pvda-partijleider op door zijn rustige manier van debatteren en zijn eerlijke boodschap. Volgens Samsom is zijn boodschap van optimisme aangeslagen en moet dat nu ook in de plaats komen van ‘het chagrijn van de afgelopen twee jaar’.

In zijn toespraak tot zijn achterban zei Samsom woensdagavond dat ‘los van de vraag wie precies de grootste partij wordt, Nederland zo snel mogelijk een stabiel kabinet nodig heeft’. Hij gaf aan daaraan mee te willen werken zolang de uitslag van de verkiezingen vertaald wordt in de plannen van dat kabinet. Dat betekent volgens de pvda-leider dat het roer om moet en een nieuw kabinet niet door kan gaan op de heilloze weg van de afgelopen twee jaar.

Zelfs als de pvda de grootste partij zou worden, zit een kabinet ‘over links’ er niet in. Ook met de middenpartijen cda of d66 er bij, hebben pvda, SP en GroenLinks geen Kamermeerderheid.

In de peilingen voorafgaand aan de verkiezingen was weliswaar een nek-aan-nekrace te zien geweest tussen vvd en pvda, maar er was niet voorspeld dat de tweestrijd beide partijen tot rond de veertig zetels zou brengen. Mogelijk is de verklaring daarvoor dat veel kiezers in het stemhokje strategisch hebben gestemd in de hoop dat de partij van hun uiteindelijke keuze dan de minister-president mocht leveren.

Twee jaar geleden was het een unicum dat de grootste partij slechts 31 zetels had, waar Nederland gewend was partijen met in de veertig en zelfs vijftig zetels. De versnippering van de zetels over meerdere partijen werd gezien als een probleem. Die trend heeft zich nu niet doorgezet.

De tweestrijd tussen vvd en pvda heeft er wel toe geleid dat er een groot gat gaapt in zetelaantal tussen de twee winnaars en de andere partijen. Vooral de twee partijen op de flanken, de SP op links en de pvv op rechts, zijn door de tweestrijd tussen vvd en pvda minder groot geworden dan tot kort voor de verkiezingsdag nog werd voorspeld.

Met name voor de SP was de uitslag een hard gelag. Nog maar een maand geleden leek SP-partijleider Emile Roemer kans te maken op het premierschap. Zijn partij bleef woensdag echter steken op hetzelfde aantal zetels als twee jaar geleden. Met die vijftien zetels is de SP echter wel de derde partij in de Kamer. Roemer zei daar toch trots op te zijn.

De pvv van Geert Wilders ziet zijn fractie slinken van 24 zetels in 2010 naar dertien zetels nu. Als deze verkiezingen een referendum waren over de euro, zoals Wilders dat graag voorstelde, dan heeft de Nederlander zich uitgesproken voor het behoud van de Europese munt. Wilders gaf ruiterlijk toe zwaar te hebben verloren, maar waarschuwde dat hij en zijn pvv keihard terug zullen komen. GroenLinks-leider Jolande Sap noemde het verlies van de pvv ‘fantastisch nieuws’. Ze ziet het als teken dat het populisme wordt teruggedrongen.

Ook het cda leed verlies al was het iets kleiner dan voorspeld. Met dertien zetels in de Kamer is het echter een historisch dieptepunt voor de christen-democraten. De 21 zetels van twee jaar geleden waren dat toen ook al. Het is het derde verlies voor het cda op rij. Voor een partij die in de voorafgaande tien verkiezingen acht keer zetelaantallen haalden van boven de veertig moet dat hard aankomen.

Met dit zetelverlies krijgt het cda de rekening gepresenteerd voor het aangaan van de gedoogconstructie met de pvv, twee jaar geleden. Dat is, in tegenstelling tot bij de vvd, bij de cda-achterban slecht gevallen. Daarnaast spelen ook de ontkerstening en de toegenomen polarisatie in de politiek de partij parten. Partijleider Sybrand Buma hield zijn achterban woensdagavond voor dat hij met zijn kleine fractie met meer idealen dan ooit en gemotiveerder dan ooit aan de slag zal gaan.

Tot kort voor de verkiezingsdag zag het ernaar uit dat ook een klein cda in een kabinet zou kunnen komen. Door de grote winst van zowel vvd als pvda is die kans veel kleiner geworden. Alleen als vvd en pvda aan zouden willen sturen op een kabinet dat ook kan bogen op een meerderheid in de Eerste Kamer komt het cda in beeld.

Dat laatste geldt niet voor d66. De sociaal-liberalen haalden wel twee zetels winst, maar kunnen vvd en pvda niet aan een meerderheid in de Eerste Kamer helpen. Dat verzwakt de onderhandelingspositie van partijleider Alexander Pechtold tijdens een formatie, te meer omdat hij voor een meerderheid in de Tweede Kamer niet nodig is. Pechtold voorziet dat een kabinet van vvd en pvda een vechtkabinet wordt.

GroenLinks behoorde woensdag tot de verliezers. De partij behaalde onder leiding van lijsttrekker Jolande Sap slechts vier zetels, zes minder dan twee jaar geleden. Net als bij het cda is dit een historisch dieptepunt. Het verlies is niet los te zien van de chaotische toestanden rondom de lijsttrekkersstrijd toen dit voorjaar Kamerlid Tofik Dibi zich onverwachts had opgeworpen als tegenkandidaat van Sap. Maar daarnaast leed ook GroenLinks eronder dat de verkiezingsstrijd een strijd om het Torentje is geworden.

Sap erkende dat de partij is afgerekend op het gedoe in haar partij. Ze zei het achteraf vooral te betreuren dat ze niet direct na het vertrek van haar voorgangster Femke Halsema aan de partij een mandaat voor haar partijleiderschap heeft gevraagd.

Net als d66 stond ook de ChristenUnie afgelopen weken op winst in de peilingen. Die heeft de partij echter niet weten te verzilveren, de ChristenUnie komt met vier zetels in de Kamer, een minder dan in 2010. Nieuwkomer in de Tweede Kamer is de 50+-partij. Deze komt meteen met drie zetels in de Kamer, dat is evenveel zetels als de sgp, die haar zetelaantal met een zag stijgen.