De techniek van de traan

Als kind had ik een mateloze bewondering voor leeftijdgenootjes die ‘spontaan’ in janken konden uitbarsten. Of die zonder blozen konden liegen. Desgevraagd onthulde een klasgenoot dat dit vermogen ‘in zijn billen zat’. Die kneep-ie hard tegen elkaar alvorens de leugen te plaatsen. Toen ik die techniek ooit tegenover mijn moeder toepaste, werd ik nog rooier in mijn gezicht. Nooit voor leugenaar gedeugd!

Theatermaker Helmert Woudenberg onthulde ooit dat hij bij een pijnlijke scene in een Werkteater-voorstelling zijn ongemak speelde door te fantaseren dat hij een scheet zat op te houden. Van Ank van der Moer is bekend dat ze emoties kon tonen of ze een knop omdraaide.
Vorig jaar promoveerde Elly Konijn op Acteurs spelen emoties. Nu heeft Krijn ter Braak (zelf acteur en regisseur) over dit onderwerp een film gemaakt, die op 25 augustus bij de NPS wordt uitgezonden. We zien scenes uit toneelstukken. Zeven acteurs en actrices praten over emoties en toneelspelen. En na een klein uur is het raadsel van de geemotioneerde acteur en de koel met gevoelens jonglerende actrice nog even groot als daarvoor. Er wordt in de documentaire veel over ‘dubbel bewustzijn’ gesproken: acteurs weten dat ze emoties tonen en oproepen, maar zelf voelen ze niet zoveel, eigen gevoelens zijn eerder tot last. Een mooi voorbeeld levert Geert de Jong, die het afgelopen seizoen een zware rol speelde in Euripides’ Hekabe (RO Theater, regie: Peter de Baan). Hekabe is de Trojaanse koningin die de oorlog heeft verloren en die tijdens de handeling van het stuk nog een aantal kinderen kwijtraakt. De Jong vertelt in de documentaire dat ze het huilen in die voorstelling zorgvuldig plande. Op twee manieren. De eerste manier was het moeilijkst: 'Die vrouw is sterk, maar ze haalt het niet. Dan komt de breuk, dan komen de tranen. De truc is: persen, liefst rug zaal.’ De tweede manier is makkelijker: Hekabe overkomt ramp na ramp, de tranen blijven stromen. Geert de Jong: 'Dat gaat makkelijker. Ik ben dan verder in het stuk, verder in de rol.’
Het overgrote deel van de geinterviewde acteurs spreekt over emoties in het acteren als een techniek. Om de zaal stil te krijgen bijvoorbeeld, het publiek te stuiten in het kuchen. Wim Sonneveld zei het al: mensen die verkouden zijn gaan niet naar een dokter, die komen in het theater. Geert de Jong bezweert hoesters met zachter spreken, het bewust nemen van pauzes, als het even kan: recht de zaal in.
De meeste acteurs en actrices vinden het samenvallen van de acteur met het gespeelde karakter een zinloze utopie. Victor Low acht dit samenvallen ongewenst, zelfs dodelijk: 'Ik heb als acteur emotionele kennis over de rol, die wordt bewust opgeroepen. Maar die wordt nooit getoond. Het is net als een goochelaar, die te allen tijde voorkomt dat zijn trucs worden doorzien. Wij acteurs werken in een voorstelling collectief aan de vertelling. Het is geen therapie. En onze beheersing voorkomt dat het ooit therapie wordt.’
Een aantal voorstellingen in het aanstaande Theaterfestival (in Gent van 25 augustus tot en met 2 september, in Amsterdam van 2 tot en met 10 september) levert van die beheersing uiteenlopende voorbeelden: Klaagliederen, Perzen, Goldberg Variaties, Angels in America, Koopnaad, Rijkemanshuis. De grootste vijand van beheersing is volgens de Vlaamse acteur Warre Borgmans 'de veelkoppige draak van de routine’. De acteur beschermt zich daartegen het beste door 'tegenover de tegenspeler constant de ogen en oren open te houden’. Beheersing, controle, techniek, denken.
Het geheim van het acteren zal door geen documentaire of proefschrift worden ontsloten. Victor Low: 'Ik ken briljante acteurs, waarmee geen zinnig woord over hun spel te wisselen valt.’ Guus Hermus, zo'n briljant acteur, speelde in het begin van de jaren zeventig King Lear. Het was een doordeweekse avond. Zijn medespelers keken ademloos naar Hermus, die speelde of de goden hem een hemels vuur inbliezen. Na afloop was er een opgewonden samenzijn in Hermus’ kleedkamer. Hij werd er verlegen onder. 'Ja, het is wel een aardig stukkie, he?’ Bleek zijn vrouw in de zaal te zitten. Hij had het voor haar gedaan.
Acteurs en emoties, het blijft een intrigerende warboel.