De techno-stunts van kok en wijers

Voor Hans Wijers is de aanval de beste verdediging. Toen NRC Handelsblad in augustus 1994 melding maakte van twee mistige postbus-BV’s die de kersverse minister van Economische Zaken op het Antilliaanse Bonaire had gevestigd ten behoeve van een fiscaal ongestoorde oudedagsvoorziening, kermde het nieuwe D66-idool honderduit over een vuige hetze die tegen zijn persoon werd gevoerd.

Niettemin was het duidelijk dat er iets schortte aan het Antilliaanse imperium van de gewezen organisatie-adviseur. Voor Paars was het een valse start: want hoe maatregelen te bedenken tegen de gigantische kapitaalvlucht uit Nederland als de eigen minister van Economische Zaken er al even hard aan meedeed?
Haastig maakte Wijers bekend dat hij zijn ‘zakelijke belangen van zijn persoon had gesepareerd’. Ondertussen bleef hij op de trom der verontwaardiging slaan. Onder grote druk nam NRC Handelsblad wat gas terug, al stond het bestaan van die BV’s buiten kijf. Erg ethisch oogde het allemaal niet. Nog maar koud begonnen leek Paars al over zijn eigen Lubbers te beschikken. Gelukkig voor Wijers liet de pers het er verder bij zitten.
Een zelfde publicitaire overrompelingsmethodiek probeerde Wijers toe te passen toen de Algemene Rekenkamer onder leiding van Henk Koning onlangs met het rapport Financiële relaties met grote ondernemingen op de proppen kwam. De onversaagde boekhouders van de Rekenkamer waren gestuit op een bijna ondergronds netwerk tussen staat en haute finance. 'Techno-lease’ is daarbij het codewoord. Het betreft hier een fiscale materie waarbij vergeleken Wijers’ postbusfirma’s maar kinderspel zijn. Philips, Fokker, NedCar en Daf waren door de techno-lease-regeling in staat gesteld hun zogenaamde technische know-how (denk aan patenten, maar ook vagere toekomstplannen) in separate BV’s onder te brengen en aan de Rabobank te verkopen. De bedrijven kregen vervolgens een exclusief recht op het terug-leasen van hun plannen. De Rabo mocht de gemoeide kosten weer als 'compensabel verlies’ in mindering brengen bij de af te dragen belasting. In het geval van Fokker - de meest bekritiseerde steunoperatie - leverde dit de Rabo een belastingvoordeel op van tussen de zeshonderd miljoen en één miljard gulden. Voor de staat was het een manier om het noodlijdende Fokker langs indirecte weg een kapitaalsvermeerdering van rond de vierhonderd miljoen gulden te doen toekomen.
Een en ander speelde zich af in de demissionaire periode van het kabinet-Lubbers/Kok, zo reconstrueerde de Rekenkamer. Ondanks vele negatieve adviezen van belastinginspecteurs en hoge ambtenaren van Financiën (een der laatsten sprak zelfs van 'een bus vol lucht’) joeg het kabinet er de Fokker-deal doorheen. De Rekenkamer meldde in het gewraakte rapport dat kamerleden onder zware druk werden gezet om de regeling doorgang te laten vinden. Alleen het GroenLinkse kamerlid Mohamed Rabbae rook brand en stelde kritische vragen over aard en wezen van techno-lease. 'We weten de antwoorden eigenlijk wel, maar het vergt begrijpelijk genoeg wel enig ambtelijk overleg’, zo luidde een door de Rekenkamer onderschept memo van EZ-minister Koos Andriessen.
Nu het einde van Fokker definitief in zicht komt, dringt de vraag over de zingeving van dit alles zich harder op dan ooit. Alleen de Rabobank van CDA-crack H. Wijffels kan zich in zijn handen wrijven. Zijn bank, die als enige in Nederland de volle 35 procent belasting moet betalen, mag zich koesteren in een aftrekpost van megaformaat. De organisatie-adviseur Leo van der Voort, de enige econoom die de techno-lease-regeling tot nu toe heeft weten uit te leggen, wijst er fijntjes op dat de Rabo met het faillissement van Fokker het hele gemoeide bedrag nu in één keer fiscaal mag afboeken, niet in termijnen. Als de bank dat zou doen zou dat een forse tegenvaller voor de paarse begroting betekenen. De Rekenkamer vraagt zich echter terecht af of de waarde van de techno-lease-BV van Fokker wel terecht op twee miljard was vastgesteld. Of de werkelijke waarde van het gebodene zo'n astronomisch bedrag rechtvaardigde, is zeer de vraag. Over welke unieke kennis beschikt Fokker dan? Het recente ongeluk met een Fokker 100 in Brazilië, waarbij een fout in alle Fokker 100-vliegtuigen bleek te zitten, zal de zaak ook geen goed doen. Daarnaast is Fokker er geen aantrekkelijkere partij op geworden nu haar technische kennis is afgestoten naar een Nederlandse bank.
Het zijn vragen die eigenlijk vooral moeten worden gesteld aan Wim Kok, demissionair minister van Financiën toen de Fokker/Rabo-deal er met een minimum aan ruchtbaarheid doorheen werd gejaagd. Wijers vangt in dit geval de klappen voor hem op. En naar vertrouwd recept doet hij dat met een aanval. Wijers reageerde woedend op de publikatie van de Rekenkamer. Hij beschuldigde de dienst van rebellie, machtswellust en schending van 'vertrouwelijke bedrijfsgegevens’. Zelfs dreigde hij even met de inzet van de landsadvocaat.
Even leek de publicitaire wind zich weer in gunstige richting voor Wijers te begeven. Een groot deel van de pers begon de pijlen te richten op de Rekenkamer, dat als een boekhoudkundig inquisitie-apparaat een gooi naar de macht wilde doen, ten koste van de trots van de vaderlandse industrie. Maar inmiddels is het tij gekeerd. Vanuit de Tweede Kamer, eindelijk ontwaakt, zijn tweehonderd vragen gesteld over het rapport. Dat zijn er meer dan over Srebrenica, om de dingen maar eens in perspectief te zetten. Met name de vragenwaslijst van PvdA-kamerlid Joke Witteveen - wier kritische opstelling heel wat paniek zal teweegbrengen in het Torentje - toont aan dat de Kamer het signaal van Henk Koning c.s. zeer goed begrepen heeft. Het kan zelfs zo zijn dat de techno-lease-regeling helemaal geen wettelijke grondslag blijkt te hebben, zo liet Witteveen afgelopen weekend nog weten.
In Brussel zit Europees Commissaris Karel Van Miert ondertussen ook driftig te lezen in het Rekenkamer-rapport. Mogelijk komt Brussel straks met een verbod op de regeling. Wijers liet verleden week al weten dat zijn reactie op het Rekenkamer-stuk achteraf wat al te flamboyant was. Nog voor de kerst wil het parlement over de techno-lease gesproken hebben. Dat wordt dan groot feest, want vergeleken met dit nieuwe schandaal was de RSV maar kinderspel.