De tembare mens

De foto voor op de roman Serena van Ron Rash - een hoogleraar in de cultuurhistorie van de Appalachen van wie ik nog nooit had gehoord - is goed gekozen: een bergachtig landschap vol dennenbomen, en daar doorheen stroomt een rivier bezaaid met boomstammen. Als die rivier de Amerikaanse economie in de jaren dertig van de vorige eeuw zou moeten verbeelden, en waarom niet, doemen er twee woorden op: stremming en stagnatie.
Al in de eerste bladzijden van deze sociaal-psychologische roman slaat de Depressie, met en zonder hoofdletter, hard toe. Samen met zijn vrouw Serena is houthandelaar Pemberton vanuit Boston op weg naar zijn bosgebied in de bergen van North Carolina. Op een treinstation ergens tussen die stad en zijn kapterrein duikt de vader op van een meisje dat hij zwanger heeft gemaakt. Met een jachtmes (een huwelijkscadeau van Serena) doodt Pemberton de vader, zogenaamd uit zelfverdediging. Diens dochter, de jonge Rachel Harmon, is getuige. Door Serena raakt Pemberton ontketend en meent hij ‘grenzeloze mogelijkheden’ te hebben, die boven welke wet ook uitstijgen. Maar kun je ongestraft eigen rechter blijven spelen? Pemberton blijkt ten slotte niet echt de meedogenloze werkgever op zijn eigen houtplantage, wanneer de aandelenmarkt is ingestort en arbeidskracht spotgoedkoop wordt. De roman draagt niet voor niets de titel van de femme fatale van het verhaal, Serena. Vanaf het begin is zij harder dan wie ook, voor anderen en voor zichzelf. Het bosrijke Brazilië is haar utopie, en zij zal daar komen, al moet ze daarvoor het dierbaarste om zeep helpen. Ze temt alles en iedereen, inclusief een arend. Maar de biologie bezorgt haar de enige nederlaag: ze krijgt een miskraam. 'Zij spraken niet over het dode kind.’ Haar man heeft ook een zwakke plek, een levend kind, namelijk zoon Jacob van de piepjonge moeder Rachel. Uit deze verlies-en-winstrekening komt één overheersend gevoel naar boven: jaloezie. En die ontembare emotie is de motor achter deze vertelling.
Ron Rash bouwt zijn roman op vanuit twee wisselende vertelperspectieven: Pemberton krijgt het leeuwendeel van het verhaal, maar door de korte stukjes die Rash vanuit Rachel schrijft krijgt het verhaal spanning en ontstaan er tegenstellingen. Twee sterke vrouwen - de een met onrechtvaardige macht, de ander met een onverzettelijke en zuivere wil - zorgen ervoor dat Serena stuwkracht krijgt. Zo geformuleerd lijkt de roman te schematisch. Maar dat valt mee; laat ik zeggen dat het af en toe leek alsof ik John Steinbeck in 2010 las. Rash weet zijn roman boven het simpele sociaal realisme van weleer te tillen door enkele figuren aan zijn verhaal toe te voegen die het realisme effectief ondermijnen (een halfblinde visionaire en haar zoon, een houtkapper die na een kapongeluk de gewelddadige schaduw wordt van Serena). Daartussendoor schept Rash een scherp beeld van de arbeidsomstandigheden in de boskap tijdens de jaren dertig: een elfurige werkdag, drank, cocaïne, gevaar (vallende stammen of takken, bijlen die vlees en botten raken) en plotseling ontslag. 'Als je alle afgehakte ledematen kon verzamelen en aaneennaaien zou je elke maand een extra arbeider hebben.’
De stilzwijgende discussie die Rash met zijn roman stimuleert is die tussen natuur en cultuur. Kan de mens ongeremd en ongetemd bomen blijven kappen? Wat is het effect van ontbossing en roofbouw? Is een natuurpark aanstellerij of valt er, door grondspeculatie en oplichting, nog grof geld aan te verdienen? Serena is de vrouw die van geen wijken weet en het liefst, via Brazilië, de aarde ontdoet van alle bomen. Waar zij in actie komt, met haar volgzame hulptroepen, gaat alles en iedereen uiteindelijk dood, ook echtgenoot Pemberton.
De jonge moeder Rachel weet zich, met zoontje Jacob, te onttrekken aan de kapzucht van Serena. Niet alleen krijgt ze hulp van de natuurlijke vader (geld) maar ook van het gezag (vervoer). Haar vlucht - een schitterend vertelde achtervolging waarin een zak vol knikkers een onverwachte hoofdrol speelt - is ook nodig voor het zeer verrassende slotakkoord van Serena.
Ron Rash is een Amerikaanse schrijver die welbewust in de Steinbeck-traditie staat (de vergelijking met Cormac McCarthy is louter commercieel - het boek wordt verfilmd - en al te lovend) en die een goed doordacht verhaal presenteert. Dankzij de verhaalopbouw (het vertellen vanuit vader Pemberton, moeder Rachel en ten slotte - in de coda uit het jaar 1975 - vanuit de verteller die zoon Jacob tot in Zuid-Amerika volgt) krijgt de inhoud meer diepgang en scherpte. De afwezigheid van een moraliserende vertellersstem en een reeks sprekende details en een paar bizarre karakters zorgen ervoor dat Rash de dreigende voorspelbaarheid weet te vermijden.

Ron Rash
Serena
Vertaald door Anneke Bok en Nan Lenders
De Geus, 416 blz., € 22,90