De termiek van de hebzucht

We kijken lachend naar de piramidepaniek in Albanië, maar ondertussen is ook menig Nederlander in de ban van het grote winnen. Uit hebberigheid? Nee, voor het zieleheil. Want geld is energie, en energie moet stromen
DE POOLSE schrijver Zbigniew Herbert vraagt zich in De bittere geur van tulpen af hoe in vredesnaam de tulp, die stijve bloem, zo'n ‘nuchtere, hardwerkende en schraperige natie’ als onze Republiek tot ‘een waanzinnige gokwoede’ wist aan te sporen. In 1634, op het hoogtepunt van de tulpomanie, werd voor een enkele bol betaald: twee karrevrachten tarwe, vier karrevrachten rogge, vier vette ossen, acht vette varkens, twaalf schapen, twee vaten wijn, vier vaten excellent bier en vijfhonderd kilo kaas. Vooruit, de betreffende bol was een viceroi, een van de botanische kaskrakers van die tijd, maar nog altijd slechts half zoveel waard als een semper augustus, waarvoor hele huizen van eigenaar wisselden.

Een van de talloze overeenkomsten tussen het onlangs ineengestorte piramidefonds in Albanië en het Nederlandse voorbeeld is dat de slachtoffers vooral vielen onder het arme deel van de bevolking. Zij zetten roekeloos in en waren het traagst in hun reactie op de plotseling veranderde omstandigheden. Zij waren met velen en daarom te laat. In Albanië waren honderdduizenden te laat. Er was eenvoudigweg te weinig geld beschikbaar om alles uit te keren en het gevolg is bekend: een volksopstand. Een heel land van crediteuren dat aan het plunderen sloeg.
Wie hoofdschuddend over zoveel onnozelheid de taferelen op de buis gadesloeg en zich veilig waande in thuisbankierend Nederland, kwam bedrogen uit. Vorige week maakte minister Van Mierlo van Buitenlandse Zaken bekend dat ook in Suriname de beleggingskoorts om zich heen grijpt en de piramidefondsen hun tentakels uitstrekken tot diep in de bloembollenpolder. Al zei hij dat vooral de Surinaamse economie gevaar loopt, het Openbaar Ministerie vond het die week de moeite waard een procedure aan te spannen tegen het beleggingsspel Orpiton. Eis: vijftigduizend gulden boete, te betalen door oprichter c.q. eigenaar Arie Stok, voorganger van de Reformatorische Huisgemeente te Dordrecht.
Albanië leek even ver van ons verwijderd als de tulpomanie van de met tuincentra gezegende twintigste eeuw. Maar geldkoorts is van alle tijden en culturen. Uit gegevens van de ministeries van Financiën en Economische Zaken blijkt dat in de jaren 1995 en 1996 ‘circa honderden miljoenen guldens’ zijn ingezet in 'ongeveer dertig piramidespelen’. Hoeveel personen meedoen? Een woordvoerder van Financiën houdt het op 'honderdduizend, misschien tweehonderdduizend’. Exacte gegevens ontbreken doordat de overheid nog maar net oog heeft gekregen voor het verschijnsel. De staat zint op mogelijkheden Orpiton aan te pakken op grond van 'illegale bancaire handelingen’ - het bedrijf biedt beleggingen aan waarvoor een vergunning nodig is. Die vergunning is bijzaak, het draait om wat de officier van justitie in Dordrecht 'volksverlakkerij’ noemde. Veel meer kan het OM echter niet uitrichten, want de bestrijding van piramidespelen staat nog in de kinderschoenen. Ook de Consumentenbond zegt pas in de 'inventarisatiefase’ te zitten en kan daarom geen 'risicogroepen’ en 'concentratiegebieden’ van het spel geven. 'Het is veel wijder verspreid dan we voor mogelijk hielden’, zegt een woordvoerder.
WAT INDERDAAD te denken van het Amsterdamse politiekorps, waar het spel Titan een grote vlucht heeft genomen. Titan vergt een inzet van zesduizend gulden. Dit weekeinde werd bekend dat de korpschef disciplinaire maatregelen neemt tegen dienders die meespelen. De spanning tussen schuldenaren en verdieners was zo hoog opgelopen, dat collega’s weigerden bij elkaar in de auto te stappen. 'Het zorgde voor een vervelende sfeer op de werkvloer’, aldus woordvoerder Wilting van de Amsterdamse politie. 'We kunnen zoiets echt niet hebben op de werkvloer.’
Het speelt ook bij politiekorpsen in Friesland, waar volgens berichten honderden agenten zich flink in de schulden hebben gestoken. Het gaat om Tramp, Top en Pecunia, geldspelen met inzetten van minimaal tweeduizend gulden. Directeur Gerard Daum, met Tramp inmiddels uit Friesland verdwenen: 'Het is juist strategie van ons om er politieagenten bij te betrekken, dat geeft de mensen een veilig gevoel.’
Uit Tramp kwam Top voort, een afgesplitst spel dat veel harder is en eveneens aardde in de Friese Wouden. Inleg is minimaal 5900 gulden. De bijeenkomsten zijn besloten en iedereen tekent een overeenkomst waarbij hij of zij zich verplicht tienduizend gulden boete te betalen als de zwijgplicht wordt geschonden. Een bizar ritueel zonder enige rechtsgrond, een feit waarvan de organisatie zich vermoedelijk bewust is want de overeenkomsten worden plechtig versnipperd. De zich 'managers’ noemende ronselaars van Top hebben hun vorige baan moeten opgeven en om hun quotum nieuwe spelers te halen, zijn ze genoodzaakt deze met persoonlijke leningen over de streep te halen. In het noorden des lands zijn al verschillende aangiften van mishandeling gedaan en enkele Top-managers die voor zichzelf wilden beginnen, werden telefonisch met de dood bedreigd.
'HARD AANPAKKEN’, vindt Rien van Hoeven, die met zijn onlangs opgerichte Stichting Keursteen de streng gereformeerde gemeenschap in Nederland van geldzuchtige uitwassen wil bevrijden. Mede dankzij Van Hoevens ijver werd Arie Stok van Orpiton voor de rechter gesleept. 'Er wordt misbruik gemaakt van de goedgelovigheid van mensen. En hier in Dordrecht en omgeving is men zeer gelovig. De rechtszaak van Arie Stok trok veel belangstelling, allemaal gelovigen die hem kwamen steunen. Buiten stonden honderden aanhangers, veel “rokken” ertussen. Het was alsof je in de kerk zat.’ Toen Stok werd voorgeleid klonk er gejuich: 'Alsof hij een soort heilige was.’
Om mee te spelen in Orpiton - overigens een naam zonder enige betekenis - moest je minimaal 230 gulden inleggen. De tienduizenden deelnemers werd beloofd dat ze binnen korte tijd het drievoudige terug zouden krijgen. Profijtelijk was het spel ook voor het zieleheil. Aan Orpiton, zo liet Stok niet na te onderstrepen, lag een charitatieve inspiratie ten grondslag. Uit de opbrengst werd geschonken aan goede doelen. 'In bevindelijk Nederland, zeg maar de bible belt, zit enorm veel los geld en gereformeerden zijn goede gevers. Als je alle donaties en schenkingen aan goede doelen uit die kring bij elkaar optelt, kom je wel aan een miljard gulden.’
Stok is een begenadigd redenaar, weet Van Hoeven. 'Hij spreekt nog echt de tale Kanaäns. Ik ben er een keer tussen gaan zitten. Achthonderd bezoekers weet hij galmend en zalvend in te pakken. Met ons geld gaan we de maatschappij beter maken, houdt hij iedereen voor. Maar tussendoor gaat hij tekeer tegen de veel te hoge belastingen, waarvoor dan weer moskeeën worden gebouwd. Die man is gevaarlijk.’
Stok, die 'dit jaar vijftien miljoen heeft omgezet’, heeft stage gelopen bij het geldspel Vanilla in Staphorst en Meppel. Van Hoeven: 'Toen liep hij ook al met van die bodyguards om zich heen en reed hij in dure Mercedessen. Alleen zit in Staphorst niet zoveel los geld.’ Vooral op vrouwen schijnt Stok invloed te hebben. 'Ik ken verhalen van vrouwen die aangespoord door Stok hun man wilden verrassen en al het spaargeld in Orpiton staken. Daar kwamen echtscheidingen van.’
Goedgelovigheid beperkt zich beslist niet tot gereformeerd Nederland. Het inmiddels ter ziele gegane Coin Liberté hield zijn bijeenkomsten bij voorkeur in bezinningscentra. Het Vliegtuigspel, dat tien jaar geleden razend populair was, doorspekte de voorlichtingsavonden zelfs met citaten uit Je kunt je leven helen van Louise Hay. Geld moest niet worden gezien als een kostbaar materiaal, maar als een kwaliteit. 'Wees niet langer kwaad op rekeningen’, zegt Hay ergens; 'een rekening is een erkenning van ons vermogen om te betalen.’ Op een hoger niveau moest geld worden opgevat als energie, en energie, dat weet iedereen, moet stromen. Zo werd het laten rollen van duiten een spirituele, en het verdienen van duiten een expansieve daad van de persoonlijkheid.
Het principe is overal gelijk. De deelnemer koopt zich in voor een bepaald bedrag en verplicht zich hiermee om nieuwe deelnemers te vinden. De vermeerdering van de inzet vindt plaats dank zij de inzetten van nieuwelingen en het feit dat iedereen twee nieuwelingen inbrengt. Die nieuwelingen brengen er ook weer twee mee en zo ontstaat een meetkundige reeks. Bij iedere nieuweling schuift iedereen verder op in de richting van het moment van uitbetalen.
De dromen van rijkdom zijn op exponentiële vermeerdering gebaseerd. Het gaat inderdaad erg hard als iedereen, na zelf aan de rekening te zijn toegevoegd, nog eens tweemaal zoveel slachtoffers regelt. Tegelijkertijd is het de grote zwakte van het systeem. In het boek Conceptual Blockbusting becijfert de Amerikaanse wiskundige James Adams hoe snel meetkundige vermeerdering gaat. Stel: je hebt een vel papier met de dikte van onderhavige pagina. Na eenmaal vouwen zijn er twee lagen, vouw dit nogmaals en je hebt er vier. Wordt dit voortgezet tot vijftig keer, dus twee tot de vijftigste macht, dan heeft het papier een dikte, of liever hoogte gekregen van 80.000.000 kilometer. Kilometers laten zich makkelijk vermeerderen, maar de voorraad argeloze en roekeloze gegadigden is op een gegeven moment op. En zij die geen nieuwelingen inbrengen, hebben verloren. Bovenstaand voorbeeld is wat gechargeerd. Piramidespelen bestaan nooit uit één grote, maar uit meerdere piramiden. Maar ook voor iedere omvang geldt dat het systeem zichzelf tot stilstand brengt. Volgens schattingen verandert de meetkundige chemie in drijfzand als tien procent, bestaande uit de eerste spelers, heeft gewonnen. Dit is dan het moment dat 'managers’ zich afsplitsen om een eigen spel te openen, met weer nieuwe kansen om tot die eerste groep te behoren.
VERLIEZERS. Dat is eigenlijk het grootste probleem waarmee de organisatoren zitten. Bij welk spel je je ook laat introduceren, dat je kunt verliezen is het best bewaarde geheim. De stemming in de zaal is bij uitstek anti-tobberig. Over geld verdienen valt misschien nog na te denken, maar rijk worden is een ander verhaal. Rijk worden doe je, met het opsteken van je vinger en het zetten van die handtekening.
Hier is de gedachte van de Franse filosoof René Girard bijzonder verhelderend. Girard omschrijft de belangrijkste drijfveer in de mens als 'mimetische begeerte’. Kort gezegd komt het erop neer dat iets sterker wordt begeerd naarmate er meer personen zijn die het begeren. In de bomvolle zaal waar plaatsen in het piramidespel moeten worden verkocht, weet men: iedereen hier wil geld verdienen. En iedereen weet: met andermans spilzucht verdien ik. Voor alle spelers dus zaak om de nieuwkomers, welbeschouwd het enige produktieve deel van de aanwezigen die avond, mee op te laten stijgen in een termiek van hebzucht en optimisme.
Wim Iding was onlangs getuige van dit proces tijdens een bijeenkomst van het spel Team in Ossendrecht, een van de duurdere. 'De zaal zat vol en knalde bijna uit elkaar toen de presentator onder een stampende house-deun het podium op kwam draven. Gelikt was het: die presentator klapte nog even mee voordat hij het woord nam.’ Nog steeds wist Iding niet wat hij nu precies bezocht. 'Gaandeweg werd me wel duidelijk dat er een geheim zou worden onthuld. Iets heel moois.’
Bij Team betaalt een speler vijfduizend gulden en gaat hij pas verdienen als de twee personen die hij heeft ingebracht weer nieuwe personen inbrengen, hetgeen de onderlinge afhankelijkheid nog vergroot. Als ideaal jachtgebied adviseert de presentator dan ook familie, vrienden en kennissen. Iding kreeg een rode badge opgespeld en werd 'prospect’ genoemd. Iedereen die een andere kleur droeg zat dus hoger in de piramide. 'Toen realiseerde ik me dat zo'n zeventig procent al vaker op dit soort bijeenkomsten moet zijn geweest.’
Net als bij andere piramidespelen zijn de spelers elkaars gijzelaars en dit plaatst het 'geëxalteerde enthousiasme’ dat Iding over zich heen kreeg in het juiste licht. Het applaus en het springen op de stoelen is niks anders dan juichen voor je eigen belang. Ondertussen wordt het spel afgeschilderd als een overtreffende trap van leven, slechts weggelegd voor bijzondere mensen. Iding: 'De presentator maakte de spelers complimenten, alsof die een aparte groep vormden die boven de maatschappij staat omdat ze nu eenmaal winners zijn. Ik deed niet mee en dat heb ik aan het einde van de avond geweten ook. Een loser was ik.’
Iding kwam 'via een oude bekende van de universiteit’ aan zijn uitnodiging. Gevleid als je bent na een invitatie van iemand die je nauwelijks kent, had hij ingestemd. 'Nu ontloopt hij me. Ik kan ook weinig anders voor hem voelen dan minachting. Dat je vrijwillig instemt met de exploitatie van familie en vrienden wil er bij mij niet in. Dit is voor de dommen.’