De terugkeer van de middeleeuwse tolweg

Wat mij in SF-films regelmatig opvalt, is de merkwaardige combinatie van futuristische snufjes en middeleeuwse kledij en moraal. Vervang de laserapparaten door zwaard en knots en je ziet ouderwetse ridders en jonkvrouwen.

Die gedachte schoot me te binnen toen ik zaterdag het stukje in de Volkskrant las over het boek Spinnen in het digitale web dat deze week verschijnt. In dat boek concludeert schrijver Marcel Bullinga op grond van uitspraken van allerlei ondernemers (dienstverleners en exploitanten) en politici dat de digitale snelweg voor het eind van deze eeuw een feit kan zijn. Dat leidt enerzijds tot visioenen waarin ik mijzelf a la Pauline Terreehorst al woonwerkend of werkwonend stukjes zie schrijven (aangenomen dat De Groene ook in digitale vorm overleeft) in mijn boerderij op mijn virtuele landgoed. Maar het tweede beeld dat opdoemt, is niet dat van een ongehinderde droomreis over een digitale snelweg maar dat van een moeizame tocht per computergestuurde postkoets langs een weliswaar digitale maar daarom niet minder middeleeuwse tolweg.
Er is onmiskenbaar een ondergrondse kabelsnelweg in ontwikkeling. Maar in tegenstelling tot de wegen die we kennen - spoor, asfalt, water en lucht - is deze weg niet openbaar en wordt hij niet bekostigd via belastinggeld, maar is hij eigendom van particulieren. Voor zover de kabelnetten in overheidshanden zijn, worden ze - zoals in Amsterdam en Utrecht - door altijd om geld verlegen zittende gemeenten verkocht aan de meest biedende. En of die nu KPN heet, of kabelmaatschappij, NS of elektriciteitsbedrijf, straks hebben ze allemaal hun eigen stukje snelweg en willen ze ook allemaal aan dat stukje geld verdienen. Dat kan maar op een manier: door tarieven, anders gezegd: door tol te heffen.
Op het eerste gezicht lijkt het voor de hand te liggen dat al die leveranciers van telediensten en hoe het straks allemaal heten mag, elkaar met concurrerende tarieven de gunsten van de aangelijnde burgers zullen betwisten. Maar wie schetst mijn verbazing als ik lees dat in datzelfde boek de directeur Operations van PTT- Multimedia, de heer P. van Hoogstraten, beweert dat PTT overweegt in de toekomst telefoonaansluitingen te gaan verhuren voor een vast tarief per maand, ongeacht hoeveel uur er wordt gebeld. ‘We gaan toe naar een situatie waarbij iedereen continu on line is. Er ontstaat dan een druk naar “flat fees”, zoals wij dat noemen, vaste prijzen per maand of zo, ongeacht het gebruik.’
Niks tolweg dus. Ziet u het voor u? Als straks de kruitdampen optrekken en alle burgers zijn aangelijnd, zullen de enkele overgebleven grote eigenaren met een monopolistisch karakter ons tegen een eenheidsprijs toegang verschaffen tot de infrastructuur. Die zal alle kenmerken vertonen van een collectieve voorziening en de prijs ervoor zal veel weg hebben van een belastingheffing, een nieuw soort kijk- en luistergeld. Tegen die tijd wordt de vraag actueel waarom eigenlijk niemand de hoogte van die heffing controleert. Misschien dat we tegen die tijd weer eens gaan nadenken over de nu zo modieuze privatisering van publieke diensten.