Speculanten krijgen de schuld van de eurocrisis

De thuisloze kapitalist

Ze veroorzaken voedselcrises en doen staten wankelen. Nu dreigen ze ook de euro op te blazen. Wie zijn de gehate speculanten, en hoe ver reikt hun macht werkelijk?

OP 1 MEI 2009 herinnerden enkele honderden betogers er in het Oost-Duitse Dresden aan dat sinds de jaren dertig weinig is veranderd. De schurken van toen hebben hun lesje niet geleerd. Sterker, ze lopen vrij rond. Daarmee doelde de aanhang van de neonazistische partij NPD niet op zichzelf. Het ging bij de viering van de Dag van de Arbeid over de financiële kapitalisten, in hun ogen de veroorzakers van de kredietcrisis. Net als voor de Tweede Wereldoorlog, aldus een prominente spreker van de NPD, vernietigen vandaag de dag ‘bankenschurken en speculanten op grote schaal banen, volksvermogen en sociale zekerheid’. Om vervolgens te waarschuwen: ‘Sinds de laatste wereldwijde crisis heeft het kapitalisme niets, maar dan ook niets geleerd: het was en is zonder Heimat, volksvijandig, bandeloos en antisociaal.’
In die analyse staan de rechts-extremisten niet alleen. Al in 2005 zorgde voorzitter Franz Müntefering van de Duitse SPD in een interview voor ophef met zijn term ‘sprinkhaankapitalisten’. Daarmee doelde hij op de vijandige overnamen van Duitse bedrijven door private equity fondsen. ‘Ze blijven anoniem, hebben geen gezicht’, zo beschreef Müntefering hun werkwijze. ‘Ze storten zich als een zwerm sprinkhanen op ondernemingen, grazen hen leeg en trekken verder.’
Die kritiek was ook in Nederland niet aan dovemansoren gericht. Groot was de verontwaardiging van links tot rechts toen Britse en Amerikaanse durfkapitalisten Nederlandse ondernemingen als Stork, PCM en Ahold aanvielen. Het bracht SP-leider Jan Marijnissen tot een gedenkwaardige analyse. ‘Wie, zoals de vertegenwoordigers van het sprinkhanenkapitalisme, geen “thuis” heeft is nauwelijks geneigd om te investeren in de toekomst, in zijn omgeving’, schreef hij in een opiniestuk in NRC Handelsblad. Wie geworteld is in een omgeving voelt zich verantwoordelijk voor het welvaren daarvan. Aan dat verantwoordelijkheidsgevoel ontbreekt het de thuisloze kapitalist. Juist daarom, aldus Marijnissen, zijn dit soort investeerders zo ‘destructief van aard’.
De thuisloze kapitalist is er sindsdien niet populairder op geworden. Met als voorlopig dieptepunt de Europese schuldencrisis. De euro is serieus bedreigd in haar toekomst, en de speculanten krijgen de schuld. Door te wedden op een Grieks, Iers, Portugees en Spaans faillissement zouden zij geld willen verdienen aan de ellende van miljoenen burgers. ‘Oorlog aan de speculanten!’ kopte de massaal gelezen, invloedrijke Duitse boulevardkrant Bild dan ook agressief. De Tweede Kamer wees eerder dit jaar eveneens met een beschuldigende vinger naar de speculanten, als veroorzakers van de problemen in de eurozone.
De angst voor deze beleggers is binnen de westerse wereld vooral een Europees fenomeen. Uit een recente enquête in opdracht van The Financial Times blijkt dat speculatie, in dit geval op de voedselmarkt, in de Angelsaksische landen nauwelijks als een probleem gezien wordt. Op de vraag naar de oorzaak van de snel gestegen voedselprijzen legde 49 procent van de Fransen en 35 procent van de Duitsers de schuld bij speculanten. Amerikanen en Britten noemden daarentegen meestal het slechte weer of een onverstandige politiek als boosdoener.
‘Er lijkt geen dag voorbij te gaan zonder dat een politicus of prominente ambtenaar ergens in Europa het vuile woord “speculanten” uitspuugt, om vervolgens aan te dringen op onmiddellijke maatregelen, vergelding, of beide’, schreef een verontwaardigde medewerker van het financieel-economische dagblad. Het zijn ook de twee belangrijkste Europese leiders, de Franse president Sarkozy en zijn Duitse collega, bondskanselier Merkel, die vooroplopen met pleidooien voor harde actie. Duitsland legde op eigen initiatief speculatieve praktijken aan banden. Over Europese maatregelen wordt nog onderhandeld. Maar dat er iets ondernomen gaat worden tegen de speculanten staat vrijwel vast. Al is het maar om de boze kiezer te sussen.

WIE ZIJN DEZE SPECULANTEN, die de machtigste mannen en vrouwen van Europa in woede doen ontsteken? En hoe ver reikt hun macht werkelijk? Het zijn vragen die, gezien het feit dat er zelfs wettelijke stappen tegen hen ondernomen worden, opvallend zelden worden gesteld. Natuurlijk kan iedereen zich er iets bij voorstellen. De cliché-speculant zoals die optreedt in talloze romans en films is een corpulente man - Dagobert Duck is als eend de uitzondering op de regel - met hoge hoed en sigaar in de mond. Volgens uiterst rechtse lezingen is hij bovendien vaak joods. In de propaganda van alle politieke richtingen huist hij doorgaans in New York, nabij Wall Street.
Laat dat nou net de plaats van handeling zijn van een door The Wall Street Journal beschreven etentje eerder dit jaar. Begin februari troffen in een privé-woning in Manhattan vertegenwoordigers van een aantal grote hedgefondsen elkaar. David Einhorn was er, de man die met succes speculeerde op de ondergang van de Amerikaanse bank Lehman Brothers. En ook een vertegenwoordiger van Soros Fund Management, het investeringsvehikel van superspeculant en filantroop George Soros, zat aan tafel.
Boven de filet mignon en gegrilde kip, aldus nog steeds het genoemde artikel, wisselden de gasten van gedachten over de economische situatie in de wereld. Europa kwam ter sprake. Ook over het geplaagde Griekenland werd gesproken. Een van de aanwezigen sprak de verwachting uit dat de euro wel eens kon kelderen tot één dollar. De Soros-medewerker zou hebben voorspeld dat de rentes op staatsobligaties onvermijdelijk omhoog gaan.
Toeval of niet, maar in de weken direct na dit diner werd op de financiële markten massaal gewed op een Grieks faillissement. Dat gebeurde door zogenoemde Credit Default Swaps (CDS) te kopen. Dit zijn in feite verzekeringen voor kredietverstrekkers, in dit geval voor als Griekenland niet langer aan haar verplichtingen zou kunnen voldoen. Het gevolg was dat de CDS-koers steeg. De hierdoor ontstane paniek maakte de eigenaren van Grieks schuldpapier onzeker; bovendien zag de Griekse staat zich gedwongen aanzienlijk meer rente te betalen op haar leningen. Uiteindelijk konden de CDS-opkopers deze met een mooie winst doorverkopen aan zenuwachtige banken en institutionele beleggers. Verliezers van de hele geschiedenis waren de gewone Grieken. Zij betalen de komende tientallen jaren meer belasting, moeten langer blijven werken en zien hun sociale voorzieningen flink versoberd worden. Winnaars zijn de beleggers die op tijd inzetten op deze crisis. Daaronder, inderdaad, de genoemde hedgefondsen in New York.
Een betere illustratie voor het duistere spel dat de speculanten met Europa spelen lijkt er op het eerste gezicht niet te zijn. Het Griekenland-diner sluit bovendien naadloos aan op enkele van de meest wilde samenzweringstheorieën die het afgelopen jaar de ronde deden. Zo zou het bij de ‘wereldwijd georganiseerde aanval op de euro’, zoals de Luxemburgse premier Juncker de gebeurtenissen duidde, om een vanuit de Verenigde Staten georchestreerde actie handelen. Doel daarvan is de status van de dollar als wereldmunt ook voor de toekomst te waarborgen. Daarvoor moet de positie van de euro verzwakt worden. De middelen waarmee men dat doel tracht te bereiken, zijn talrijk, zo menen althans degenen die geloven in dit complot. Zij wijzen op de Amerikaanse kredietbeoordelaars, die telkens op cruciale momenten de kredietstatus van kwetsbare Europese landen verlagen.
Ook de invloedrijke Angelsaksische financiële media, voorop The Financial Times en The Wall Street Journal, zouden hun steentje bijdragen door stemming te maken over de Europese tekorten. Over de gigantische Amerikaanse schuldenberg werd tot voor kort nauwelijks gesproken. En ten slotte zijn het natuurlijk Amerikaanse hedgefondsen en banken die massaal tegen de euro speculeren.
Tel daarbij op het curriculum vitae van enkele prominente speculanten - die overigens in economisch goede tijden gewoon ‘beleggers’ worden genoemd. Zo wedde de reeds genoemde George Soros al in 1992 met succes tegen de Britse pond. De zoon van Hongaars-joodse vluchtelingen verdiende daarmee in één dag tijd een kapitaal, maar Groot-Brittannië moest zich noodgedwongen terugtrekken uit de Europese Monetaire Unie. Of neem John Paulson. Deze speculant - zeker niet thuisloos, want eigenaar van een op een gedwongen huizenveiling gekochte woning van 2600 vierkante meter in Manhattan - voorzag de zeepbel op de Amerikaanse huizenmarkt. Door zijn geld in te zetten op een crisis verdiende hij miljarden.
Voor wie dan nog twijfelt aan de schuld van de speculanten zijn er de onwaarschijnlijke cijfers. Zo zou slechts vijf procent van de dagelijkse valutatransacties de directe behoeften van centrale banken en internationale ondernemingen dienen; de rest wordt door critici als speculatie weggezet. De conclusie ligt daarmee voor de hand. Het zijn niet de overheidstekorten of de economische kloof tussen Noord- en Zuid-Europa die de eurozone in een crisis hebben gestort. De werkelijke schuldigen zijn de speculanten.

AL DEZE THEORIEËN hebben één manco. Ze worden niet ondersteund door de feiten. Ondanks alle ophef over speculanten ontbreekt het tot nu toe aan harde bewijzen voor hun schuld aan de eurocrisis. ‘De oorzaak van de problemen rond de euro zit ’m in economische onevenwichtigheden, niet het gedrag van individuele beleggers’, stelt bestuurder René Maatman van de Autoriteit Financiële Markten (AFM). De Nederlandse toezichthouder deed halverwege dit jaar onderzoek naar de rol van speculanten in de eurocrisis, op aandringen van de Tweede Kamer. De AFM vond geen aanwijzingen dat speculanten de Europese obligatiehandel hebben gemanipuleerd. ‘Sinds het verschijnen van dat rapport hebben wij geen aanleiding er anders over te denken’, vult Maatman aan, verwijzend naar de recente Ierse schuldencrisis.
Een soortgelijke conclusie wordt getrokken in een tot dusver geheim gebleven studie van de Europese Commissie, door Het Financieele Dagblad op zijn website gepubliceerd. Speculanten veroorzaken de problemen niet in de eurozone, ze signaleren ze. Zo bezien vervullen ze juist een nuttige functie. Ze zijn te vergelijken met een metaaldetector voor financieel wanbeleid. Ook IMF-medewerkers concludeerden in een eerder advies aan de Commissie dat de koersschommelingen van de afgelopen jaren op de CDS-markt goed te verklaren zijn vanuit fundamentele economische factoren. Tegelijkertijd tekenen alle toezichthouders hierbij aan dat, zelfs als er wel sprake was geweest van onoirbare speculatie, dit moeilijk te ontdekken is. Zowel de handel in staatsobligaties als in CDS is buitengewoon intransparant.
Helemaal helder is de rol van speculanten in de eurocrisis dus ook weer niet. Maar zelfs als er waarheid schuilt in de verhalen over dinertjes van hedgefondsen in New York, is dat dan speculatie? Of beter: is dat strafbaar? René Maatman van de AFM heeft er zijn twijfels bij: ‘Op zich is er niets mis met het uitwisselen van gedachten over de ontwikkelingen in de wereld. Wat kwalijk zou zijn, is marktmanipulatie. Dat je opzettelijk geruchten verspreidt om de markt op het verkeerde been te zetten. Of dat je samen afspraken maakt om de een of andere koers op een kunstmatig niveau te brengen.’
Maar, zo tekent hij daar direct bij aan, zulk marktmisbruik is niet automatisch hetzelfde als de veelbekritiseerde praktijken van speculanten: ‘Ik weet eigenlijk niet wat speculatie is. Elke belegger koopt of verkoopt omdat hij een bepaalde ontwikkeling verwacht. Daar staat altijd ook een koper of verkoper tegenover. Is dat dan ook een speculant? In de regel gaat het hier gewoon om gerenommeerde partijen. Die doen wat vereist is om hun eigen beleggingsportefeuille op orde te houden.’ Banken en verzekeraars dus. Of onze eigen pensioenfondsen. Dat raakt aan een pijnlijke waarheid. Als ze moesten kiezen tussen een milde benadering van schuldenstaten als Ierland en de eigen pensioenuitkering, zouden de Europeanen dan nog zo kritisch zijn over speculatie?

DE SPECULANTEN hebben de eurocrisis niet veroorzaakt. Dat betekent niet dat ze slechts een mythe zijn. Maar de klassieke, thuisloze clichéspeculant komt nog het best tot zijn recht op het witte doek. Neem het pas verschenen vervolg op de financieel-economische filmklassieker Wall Street van Oliver Stone, Money Never Sleeps. ‘De wortel van al het kwaad is speculatie’, roept de archetypische speculant Gordon Gekko tegenover een volle collegezaal, na een jarenlange gevangenschap wegens frauduleuze praktijken. Het verhindert hem niet om even later zelf weer in zijn oude gewoonte te vervallen. Door op de crisis te wedden, verdient hij een vermogen. Zijn startkapitaal steelt hij uiteraard van zijn bloedeigen dochter. De ware speculant heeft immers geen familie, geen wortels en ook geen thuis. Het hoeft niet te verbazen dat thuisloosheid een rode draad vormt in de film. ‘Home’, heet niet voor niets het nummer dat gespeeld wordt aan zowel het begin als het einde van de film, ‘…where I keep returning.’
Zo helder gaat het er in de echte financiële wereld zelden aan toe. Een goed voorbeeld van een reëel bestaande modelspeculant is misschien de Brit Anthony Ward. Hij wist in juli dit jaar ongemerkt 241.000 ton cacao op te kopen. Daarmee legde hij vrijwel de gehele Europese markt droog. Het moge duidelijk zijn dat Wards motief hiervoor niet een hang was naar enorme hoeveelheden chocoladerepen. Door kunstmatig schaarste te creëren op de cacaomarkt stijgt de prijs en hoopt Ward zijn voorraden met winst te verkopen.
Zulke praktijken zijn alleen mogelijk op kleinere markten. De handel in obligaties is veel groter, om nog maar te zwijgen over de valutamarkt. Die omvang maakt het een stuk moeilijker voor een handvol rijke speculanten om de prijzen te sturen. De grote spelers in de eurocrisis zijn dan ook niet een paar Amerikaanse hedgefondsen, maar grote, gevestigde financiële partijen. En ja, zij speculeren. Dat mag in veel gevallen immoreel zijn, maar dat staat in het kapitalisme niet gelijk aan strafbaar. De onderzoeken van de toezichthouders laten bovendien zien dat, hoewel deze speculanten kunnen profiteren van de schuldencrises in Griekenland en Ierland, dit nog niet betekent dat zij die ook veroorzaakt hebben.
Waarom dan toch die fixatie op enkele grote schurken met hoge hoed en sigaar die achter de schermen aan de touwtjes trekken? Wellicht is het de menselijke behoefte aan personalisering, die helderheid moet scheppen in een verder zo anoniem en ondoorzichtig economisch systeem. Maar in de eurocrisis lijkt ook iets anders mee te spelen. De door politici van links tot rechts beleden speculantenwoede heeft veel weg van een uitdrijvingsritueel. Niet het eigen wanbeleid is de oorzaak van de problemen, maar de plutocraten in New York zijn dat. Niet de Europese markteconomie heeft gefaald, maar het financiële kapitalisme aan de andere kant van de oceaan. Niet onze ING en Deutsche Bank veroorzaken crises, maar de Angelsaksische hedgefondsen.
De speculant? Dat is de ander.