KUNST Lepaute, klokkenmakers

De tijd in marmer

De ontwikkeling van het mechanistische wereldbeeld heeft veel te danken aan de horlogemakerij. Julien Offroy de la Mettrie omschreef in 1747 in het beruchte L’homme machine het menselijk lichaam als ‘een machine die zijn eigen veren kan opwinden’, als een uurwerk dus, vanwaar een rechte lijn loopt naar Richard Dawkins’ Blind Watchmaker. In De la Mettrie’s tijd was klokkenmakerij zoiets als het elementaire deeltjesonderzoek van het Europese nucleaire onderzoeksinstituut CERN vandaag: state of the art, uiterst gecompliceerd, en nauw verbonden met het onderzoek naar het fundamentele uurwerk van de kosmos.
Die technologie werd echter vervat in de uitbundige vormgeving van de Lodewijk-stijlen, en het genieten van zulke voorwerpen is een beetje een acquired taste. Op de Arts & Antiques Fair in Den Bosch is zo’n achttiende-eeuwse klok te zien: een fantastisch object in wit marmer en ormolu, gemaakt in Parijs door de gebroeders Lepaute omstreeks 1790. Vier uurwerken, opgestapeld, rusten op twee gouden spaniëls, met mandjes op de rug. Het grootste is omringd door gouden zonnestralen en geeft de datum, de dag van de week, en de tijd, tot op de seconde. De andere drie geven de fases van de maan, de maanden van het jaar en de tekens van de dierenriem. De klok slaat het uur en de kwartieren, en loopt drie weken. De makers, Henri-Pierre en Pierre-Basile Lepaute, hadden in 1789 het klokkenmakersbedrijf overgenomen van hun ooms Jean André en Jean Baptiste Lepaute, die het rond 1749 waren begonnen.
Jean André Lepaute (1709-1789) was Klokkenmaker des Konings. In het Palais de Luxembourg vormde hij een denktank die zich op zeer hoog niveau met tijd, astronomie en kosmos bezighield. Zijn vrouw, Nicole-Reine Etable de la Briere Lepaute (1723-1788) zou daar uitgroeien tot de meest vooraanstaande astronoom van haar tijd. Lepaute bouwde de astronomische klokken, die Jérôme Lalande (Astronoom des Konings) gebruikte bij zijn waarnemingen. Lepaute publiceerde er in 1755 een lijvig boek over: Traité d’Horlogerie contenant tout ce qui est nécessaire pour bien connoître et pour régler les pendules et les montres. In dat boek is ook het wiskundig werk van zijn vrouw opgenomen.
In samenwerking met Lalande berekende Nicole Lepaute het tijdstip van de terugkeer van de komeet van Halley in 1759. Daarvoor moest de invloed van de aantrekkingskracht van de planeten op de komeet worden vastgesteld. Madame Lepaute berekende de afstand van Jupiter en Saturnus ten opzichte van de komeet voor de voorafgaande 150 jaar, voor elke graad van hun boog. Het was een kolossaal werk, dat haar en Lalande zes maanden continu zou bezighouden. In 1762 berekende ze het exacte tijdstip van de zonsverduistering van 1764 en ze publiceerde een kaart met het traject dat die verduistering over Europa zou trekken. Tot haar dood werkte ze aan de uitgave van Ephémérides des mouvements célestes, waarin ze de positie van zon, maan en planeten tot 1792 berekende. Er is een krater op de maan naar haar vernoemd.
In de klok van de neven Lepaute is al die kennis bewaard, in ormolu en marmer. De bezoeker van de beurs die alleen de gouden spaniëls ziet, en het hoofd schudt over de wufte decadentie van het Ancien Régime, mist wat.

Te zien bij Jacques Nève, Horloger d’Art. Art & Antiques Fair ’s-Hertogenbosch, t/m 26 april. www.afsh.nl