Essay: De pornografisering van de samenleving

De tinteling van het ontoelaatbare

Onze maatschappij accepteert pornografie vrijwel helemaal. Dat leidt tot een nieuwe tirannie: het verlangen, en het recht, álles te zien. Het is echter het onbekende, het ontoelaatbare dat ons werkelijk prikkelt.

Voor altijd op mijn netvlies gebrand: het beeld van Angie Dickenson die zichzelf bevredigt onder de douche voordat een verkrachter haar van achteren beetpakt. De combinatie van opwinding en afschuw, van het zien van iets dat zo begeerlijk is en tegelijkertijd zo onacceptabel - dat is misschien wel de essentie van hoe de moderne mens pornografie ervaart. De scène in Dressed to Kill van Brian de Palma is een kitscherige referentie aan de befaamde douchescène in Hitchcocks Psycho. De Palma laat zien wat Hitchcock alleen maar suggereert: glinsterende, met zeep ingesmeerde borsten, een hand die langzaam afglijdt naar tussen haar benen, die het schaamhaar streelt en vooral: natte lippen die een tuitvorm maken in een moment van extase. Begeleidende muziek: zachte vioolklanken die nergens anders thuishoren dan in een lift. Opeens, in de stijl van Hitchcocks hofcomponist Bernard Herrmann, krijst een viool schril. De kijker schrikt - hij denkt onwillekeurig terug aan de douchemoord op Janet Leigh. Maar in het geval van De Palma komt er geen mes aan te pas, slechts mannenvingers die zich sluiten om de mond van Dickenson. De kijker deinst terug. Een beeldovergang biedt verlichting: het gaat niet om de echte verkrachting van Dickenson, maar om een seksuele fantasie. Haar seksuele fantasie.

De glimmende borsten van Angie Dickenson waren mijn eerste kennismaking met pornografie. En zeker niet de laatste, aangezien in het land van mijn herinnering gold: hoe repressiever de maatschappij, des te beter gedijt pornografie. In het Zuid-Afrika van de vroege jaren tachtig was het begrenzen van de seksuele beleving van mensen een kernpunt van de apartheidsideologie, zoals het onderdrukken van seksualiteit ook in communistische landen een manier was om politieke macht te behouden. Maar in het geval van Zuid-Afrika ging dat veel verder: mensen van verschillende rassen mochten niet met elkaar naar bed. Welbe schouwd werden mensen überhaupt niet geacht met elkaar naar bed te gaan. En dat werd er bij de jeugd ingeramd; van daar de censuurwetten die alle audiovisuele producten classificeerden. De strengste classificatie voor speelfilms was «2-21», wat betekende dat mensen jonger dan 21 toegang tot de bioscoop diende te worden geweigerd. Je kon er zeker van zijn dat een film met deze classificatie het object van begeerte werd voor iedereen tussen tien en 21.

«My most favourite thing in the whole wide world? Butt-fucking, ooohhhh, yessssss, I just love to be butt-fucked…» aldus een jonge dame die bij een Nederlandse commerciële omroep vertelt over haar vak. En wij blijven kijken, gecharmeerd van haar schuchtere lachje, verleid door zachte lichten en schmink die haar verrassend geloofwaardig doen overkomen. Zou ze er nu echt van houden?, denk je onwillekeurig.

Hardporno is in, meer dan ooit tevoren. Typ je het woord «pornografie» op internet in, krijg je nauwelijks serieuze hits over cultuurfilosofische onderzoeken naar het fenomeen pornografie, maar wel reclameplaatjes voor de miljoenen sekssites in cyberspace. De traditionele media kunnen deze concurrentie nauwelijks meer aan. Daarom kan geen zichzelf respecterende Nederlandse commerciële zender meer overleven zonder pornografie, getuige de «reportage» waarin het meisje «vrolijk» praat over haar «favoriete» standje

In het debat over pornografie woedt al jaren een geslachtspolitieke strijd. Hardporno werkt sinds mensenheugenis volgens hetzelfde principe: direct of indirect gewelddadige mannelijke erotische fantasieën zonder enige vorm van plot, karakterontwikkeling of esthetische waarde. De suggestie dat vrouwen ervan dromen verkracht te worden, zoals letterlijk in Dressed to Kill of figuurlijk in Psycho, of dat ze niets anders willen zijn dan een seksslaaf van de man, vormt nog altijd de basis voor de meeste hardpornofilms, ook zogenaamde vrouwvriendelijke films. Dat er steeds meer vrouwelijke pornomanen zijn, zoals de damesbladen ons willen doen geloven, is een mythe die druipt van de hypezucht. Kristien Hemmerechts, een schrijfster die zich regelmatig uitlaat over pornografie, erkent bijvoorbeeld in een artikel in het Nieuw Wereld Tijdschrift over datzelfde onderwerp dat ze in haar leven slechts één pornofilm heeft gezien. Wat weerhield Hemmerechts ervan hardporno te bekijken, zelfs al was ten behoeve van een stuk hierover?

In het NWT-stuk beschrijft ze een «verhitte discussie met mannelijke collega’s» over een passage uit een roman van A.F.Th. van der Heijden waarin een kamermeisje van achteren wordt genomen. «Mijn mannelijke gesprekspartners vonden deze passage… opwindend», schrijft Hemmerechts. «Ik vond deze passage vooral pijnlijk in fysieke zin.» Duidelijk is dat haar stuk geschreven is vanuit het oogpunt van de seksestrijd. Terecht. Macht en pornografie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Mannen hebben in seksscènes vrijwel altijd de macht over vrouwen. Dat zou dan ook de reden kunnen zijn dat Hemmerechts in haar artikel naarstig op zoek gaat naar informatie over de vrouwelijke ejaculatie. Probeert ze zo het speelveld van hardporno enigszins gelijk te maken? Dat zou vergeefs zijn. Porno is en blijft een genre gemaakt voor mannen door mannen.

Dat wil niet zeggen dat hardporno per definitie «slecht» is. Rudy Kousbroek rekende al in de jaren tachtig overtuigend af met het idee dat pornografie mannen aanspoort tot seksueel geweld. In zijn toonaangevende essay De troost der pornografie (1984) schrijft hij: «Wat ik voorstel is een volledige aanvaarding van de pornografie, niet een tolerantie maar een erkenning als iets essentieels en waardevols.» Waardevols? De schrijver verwachtte destijds dat de maatschappelijke aanvaarding van hardporno ertoe zou leiden dat «het inferieure product van de markt verdwijnt». Ach ter af is deze verwachting naïef gebleken. Nu de acceptatie van hardporno elke dag meer werkelijkheid wordt, blijkt dat het «inferieure product» de markt alleen maar verder overspoelt. Hierdoor komt het idee van hardporno als «iets essentieels en waardevols» op losse schroeven te staan.

Kan porno ooit kunst zijn? Nee, oordeelt Willem Jan Otten. In het essay Denken is een lust (1984) schrijft hij: «Iedere poging tot esthetiek, tot goede smaak, tot verheffing van porno in de richting van kunst verkleint de gebruikswaarde van porno.» Hiermee is Joost Zwagerman het eens. In Pornotheek Arcadië constateert hij: «Op het moment dat de pornofilm een buitenseksuele goede smaak verraadt, houdt porno op porno te zijn en zal het veranderen in het lieve, aangepaste, sociaal en cultureel correcte zusje: erotiek.»

De onuitwisbare lelijkheid van pornografie gaat gepaard met iets dat de kern raakt van de menselijke reactie op seksbeelden: begeerte. Niet naar de seksdaad of naar het lichaam van de op papier of in video afgebeelde seksacrobaten, maar naar het bekijken ervan. Door begeerte vindt bij de kijker de toe-eigening plaats van het ontoelaatbare.

Al in de jaren vijftig laat Alfred Hitchcock de pientere verpleegkundige van L.B. (James Stewart) in Rear Window zeggen: «We zijn een natie van viezeriken geworden.» Profetische woorden. In de moderne tijd bepalen pornografie en de hunkering naar ongelimiteerde visuele prikkeling - zoals de voyeuristische, in een rolstoel gekluisterde L.B. in Hitchcocks film - meer dan ooit het menselijk bestaan. In het midden van de jaren tachtig schrijft Marshall Blonsky in de inleiding van het invloedrijke boek In Signs: «Amerika is een land van beelden waar het beeld belangrijker is dan sociale of economische realiteiten.»

Het belang van het beeld is president Bill Clinton niet ontgaan. Op weergaloze wijze heeft hij een filmpje van zichzelf laten maken waarin is te zien hoe hij aan het einde van zijn presidentschap een eenzame man is die doelloos ronddwaalt door de gangen van het Witte Huis. De bedoeling van het filmpje is zijn politieke nalatenschap veilig te stellen door aan te tonen dat hij een echte rock-’n-roll-president is. Maar indirect heeft het filmpje een belangrijker betekenis. Het stelt de kijker in staat zijn rol als voyeur te vervullen. We zien «de realiteit», we zien een gespeelde werkelijkheid, we zien uitgerekend deze pornografische president zoals we hem nog nooit hebben gezien. En zo lest het filmpje de pornografische dorst van de mens. Want datgene wat we op het scherm zien, dat willen wij ook.

Vroeger was de heerschappij van het beeld veel genuanceerder en daardoor misschien betekenisvoller dan nu. Het zien van «plaatjes» was aan het begin van de vorige eeuw iets bijzonders, een ervaring die diende te worden gekoesterd. Het verschil met vroeger is dat pornografie nu deel uitmaakt van een oerwoud van beelden die allemaal even hard schreeuwen om onze aandacht. En dus kijken we naar het journaal, een soap, een man die door twee vrouwen wordt bevredigd, Sesamstraat, een sitcom, een masturberende vrouw, verkoolde mensen in een metrostation in Moskou, de reclameplaatjes van een internetzoekmachine, Madonna in haar nieuwste muziekvideo gekleed in een wit cowboypak, het televisiehoofd van Adriaan van Dis, een man die klaarkomt, het weerbericht. Porno is kijken, porno is een direct of indirect wezenlijk deel van de belevingswereld van de moderne mens. Ook al zit je niet iedere avond naar pornobanden te kijken, er is geen mens bij wie de beeldtaal van de pornografie niet bekend is. Deze taal is bij ons geïnternaliseerd door de invloed van pornografie op andere genres: muziekvideo’s, reclamefilmpjes, speelfilms, soaps en het journaal. We begrijpen allemaal pornotaal.

Wie zapt ziet steeds minder een wezenlijk verschil tussen een hardpornoscène en een liefdesscène in bijvoorbeeld de soap The Bold and the Beautiful. De visuele stijl van beide genres komt sterk overeen, zoals ook blijkt uit het werk van hardpornograaf Andrew Blake. Zijn film Sensual Exposure heeft niet alleen de romantische, dromerige sfeer van soaps, maar ook het seksisme dat vaak aanwezig is in series als The Bold. En aldus begeleidt een zachte, verleidelijke stem in Blakes film het «erotisch ontwaken» van een jonge vrouw: «Kelly zal alles doen om aan hem te kunnen toebehoren…» De spelers in Sensual Exposure zijn allemaal bovennatuurlijk mooi en net als in een soap zijn ze doorgaans gekleed in smoking, avondjurk en dragen ze dure juwelen. De meeste pornofilms én soaps worden gedraaid op video, wat de overeenkomsten in beeldtaal tussen de twee genres nog sterker maakt.

Genreregels worden steeds losser. Voor elke nieuwe pornofilm die eruitziet als een muziekvideo komt er een muziekvideo uit die lijkt te zijn geschoten door een voorname pornograaf. Neem de nieuwe video van Madonna, Music. De plot is typisch pornografisch: trendy mensen in sexy kleding bezoeken een lapdancing bar, raken bevriend met de danseressen en vertrekken in een limousine waarin een orgie plaatsvindt met iedereen als deelnemer behalve de chauffeur. Hij symboliseert de voyeuristische kijker: hij draagt een enorme bril. Dat de kijker alles wil zien, blijkt ook uit een andere muziekvideo, Rock DJ van Robbie Williams. Hierin danst en zingt de zanger in een wonderlijke parodie op zichzelf in het midden van een kring exotisch ogende vrouwen. Williams raakt gedurende het liedje steeds meer kleding kwijt. Ten slotte is hij naakt, maar zelfs dat is niet genoeg. Hij «stroopt» zijn huid af, tot bloedens toe, totdat alleen zijn skelet overblijft. Aan het einde van het liedje is de hele Robbie verdwenen, opgelost in een zee van voyeuristische lust.

De verbreiding van de pornotaal in de geaccep teer de vormen van populaire cultuur, zoals de muziekvideo, haalt pornografie uit de clandestiene wereld. Maar hardporno is in wezen non-conformistisch en subversief - daarin ligt haar bedreiging voor het politieke en culturele establishment. Dat was een van de redenen voor de strenge censuurwetten in Zuid-Afrika tijdens de apartheid. Het blanke regime wist dat politieke macht sterk afhangt van de controle van het beeld. In rechtse maatschappijen leidt deze «wijsheid» nog steeds tot het onderdrukken van pornografie, met name in Groot-Brittannië, maar ook nu in het Frankrijk van Jacques Chirac, waar twee nieuwe «gewone» speelfilms met echte seks voor grote ophef zorgen. In Catherine Breillats Romance zien we close-ups van het mannelijk geslachtsdeel, penetratie en zelfs een zogenaamd come-shot. Maar het is allemaal «smaakvol» en met thematische relevantie in beeld gebracht. Dat is anders in Baise-moi, een ultragewelddadige feministische roadmovie. In deze film is de thematische relevantie van de hardpornoscènes minder evident. Veel eerder is er sprake van een nihilistische sfeer die bedoeld is als kritiek op enerzijds de scheve, geperverteerde machtsverhouding in de geslachtspolitiek, en anderzijds op de verrechtsing van Frankrijk, een land waarin nauwelijks plaats meer lijkt te zijn voor vrouwen, junkies en immigranten. Voor Baise-moi geldt wat de Amerikaanse schrijver Bret Easton Ellis ooit in een interview zei over zijn controversiële roman American Psycho: «Wat veel mensen verwart en tegen de borst stuit is dat ik antipathieke personages opvoer die schijnbaar niet worden ‹gecorrigeerd› door een vertellende instantie.»

Net als in Ellis’ roman blijkt pornografie in Baise-moi een techniek te zijn waardoor een sfeer van wanhoop, nihilisme en non-conformisme wordt gecreëerd. Deze film bracht Frankrijk oog in oog met zichzelf. Op 30 juni gaf het Franse hooggerechtshof Baise-moi een X-classificatie nadat een christelijke organisatie een rechtszaak tegen de film had aangespannen. Die uitspraak houdt in dat de film niet meer in gewone bioscopen mag worden vertoond. Cineasten als Claude Berri en Jean-Luc Goddard hebben tegen de beslissing van het hof geprotesteerd.

Deze ontwikkelingen zouden erop kunnen wijzen dat serieuze cineasten eindelijk de subversieve mogelijkheden van hardporno beginnen te ontdekken. Van wijlen regisseur Stanley Kubrick is bekend dat hij jarenlang serieus heeft overwogen een «pornofilm binnen het studiosysteem» te maken. Daar is nooit iets van terechtgekomen, hoewel Kubricks laatste meesterwerk Eyes Wide Shut vrij expliciete seksscènes bevat. Kubrick kwam op het idee een kunst-pornofilm te maken na het lezen van de roman Blue Movie van scenarist Terry Southern.

Blue Movie draait om een bekende Hollywood-regisseur (kennelijk Kubrick) die een studio-hardpornofilm maakt. De regisseur is opgebrand: «Hij had al te veel gezien, hoewel hij slechts 34 was, en toch had hij datgene waar hij naar op zoek was nog niet gezien.» Kubrick was inderdaad in het echt geobsedeerd door de vraag hoe ver je de grenzen zou kunnen verleggen. Tijdens de voorbereidingen voor Eyes Wide Shut vroeg scenarist Frederic Raphael geschokt aan Kubrick: «Je bent toch niet van plan mensen te laten zien die met elkaar naar bed gaan?» Waarop Kubrick antwoordde: «Ik weet het niet. Was het maar waar.»

In Belle de jour (1967) van Luis Buñuel zien we opnieuw een vrouw, Catherine Deneuve als de beeldschone Severine, die gewelddadige seksdromen droomt - evenals Angie Dickenson als Kate in Dressed to Kill en Caroline Ducey als Marie in Romance. Al deze vrouwen zijn getrouwd. Uit seksuele frustratie gedragen ze zich als prostituees. Severine gaat in een bordeel werken, Kate gaat naar een museum om zichzelf te presenteren als seksobject, Marie gaat ’s nachts met een man mee die vraagt of hij haar mag hebben tegen betaling. Wat seksuele explicitatie betreft verschuiven de grenzen. Deze films dateren respectievelijk uit de jaren zestig, de jaren tachtig en 2000. We zien: in Buñuels film Severine in lingerie, in De Palma’s film de borsten van Kate en eindelijk in Breillats film de pornografische geslachtsdaad in close-up.

Hieruit blijkt dat het verbodene, het ontoelaatbare, zich niet laat begrenzen. In de kunst gaat het juist om het zoeken naar grenzen, naar woorden, beelden en geluiden als symbolen om vorm te geven aan het abstracte. In de moderne tijd is dat zoeken vrijwel exclusief visueel van aard. We willen alles zien, we eisen alles te mogen zien. Deze beweging is alleen mogelijk dankzij de aanvaarding van de beeldtaal van pornografie. Wie gewend is aan de vunzige videoclip, de zoveelste saaie pornoster die over haar liefde voor haar vak verhaalt, de seksuele openheid in de gedrukte media of de ongebreidelde vrijheid van cyberspace kijkt niet meer op van een expliciete seksscène in de mainstream van de film.

Dit alles biedt echter geen definitieve verklaring voor mijn obsessie met de douchescène in De Palma’s film. Waarom is de haast oubollig naakte Angie Dickenson vandaag de dag nog steeds zo veel verleidelijker dan de Debbies en Shauna’s uit Dallas of L.A.? Omdat de verbeelde verkrachting in de film appelleert aan mijn mannelijke hunkering naar gewelddadige seks waarin de vrouw een weerloze onderdaan is? Ik denk het niet. Veel eerder zou ik slachtoffer kunnen zijn van een andersoortige begeerte: die van het beeld. Maar deze «oplossing» verklaart niet regel één van de pornografie, namelijk de begeerte steeds meer te zien totdat er niets meer over is om te zien. Van Dickenson zou ik dus moeten bewegen naar hardere pornografie en - doorslaggevend - dientengevolge zou ik er toenemend door moeten worden gefascineerd. Dat gebeurt niet. Hardporno als genre met onbuigbare conventies is niet «waardevol», integendeel, het is onuitstaanbaar saai, seksistisch, ongeraffineerd, en suggestief gewelddadig.

Dat Stanley Kubrick Tom Cruise en Nicole Kidman als hoofdrolspelers in zijn laatste film gebruikte, kan veelbetekenend zijn. Ze zijn in het echte leven een echtpaar dat zich bijzonder pornografisch-exhibitionistisch gedraagt, getuige hun optreden in tijdschriften waarin glamourfotografie centraal staat. Ook veel hardpornosterren hebben in het echte leven iets met elkaar, waardoor hun optreden op het scherm wint aan authenticiteit. Was Kubrick hiernaar op zoek? Maar in zijn film gaat het juist om het versluieren van dingen, niet alleen in letterlijke zin doordat personages maskers dragen, maar ook in figuurlijke zin doordat de kijker met een mysterie wordt geconfronteerd. En daar gaat het om: de tinteling die het onbekende, het onzichtbare, teweegbrengt. Misschien is het opeisen van het recht om alles meteen te mogen zien net zo’n grote tirannie als censuur. Misschien kun je alleen in duisternis beginnen iets te waarlijk te zien.