De tranen van maarheeze

SENTIMENT ALOM in Villa Maarheeze in Wassenaar op vrijdag 27 november. Ter gelegenheid van de presentatie van het boek Villa Maarheeze van Bob de Graaff en Cees Wiebes was er een reünie van tientallen ex-spionnen die hier, in het hoofdkwartier van de Inlichtingendienst Buitenland (IDB), jarenlang in het diepste geheim hadden geopereerd.

Vaak overmand door emoties en herinneringen dwaalden de gewezen 007-agenten van Hare Majesteit rond langs de kale vertrekken, waar ooit de telexen ratelden, uit alle windstreken codeberichten van geheim agenten binnenkwamen, en waar iedere dag tientallen door informanten binnen de koopvaardij gemaakte foto’s van strategisch belangrijke plekken op de gehele aardkloot werden ontwikkeld. Het was een laatste saluut, en menigeen pinkte een traantje weg bij de aanblik van dit Brideshead van het Dick Bos-tijdperk.
Villa Maarheeze, schitterend gelegen in een majestueus eikenbos, wordt momenteel verbouwd ten behoeve van de krappe Wassenaarse koopwoningenmarkt. Over enkele maanden zal ieder aandenken aan het voormalige spionnennest verdwenen zijn. Het Wassenaarse gemeentebestuur had een wethoudster afgevaardigd, die melancholieke woorden wijdde aan het roemruchte gebouw. ‘Villa Maarheeze was een witte vlek in ons bestand’, sprak deze. 'We wisten absoluut niet wat er zich afspeelde.’
De wethoudster besloot haar speech met een 'positieve kanttekening’: 'We hebben er ook nooit last van gehad.’ En dat terwijl De Graaff en Wiebes toch schrijven dat de geluidsoverlast in Maarheeze af en toe draconische vormen moet hebben aangenomen, bijvoorbeeld wanneer aangeschoten IDB'ers in de bosschages rond Maarheeze op konijnejacht gingen (met 9 mm patronen!).
In Villa Maarheeze was niet alleen de IDB gevestigd, maar ook het hoofdkwartier van de dienst Inlichtingen en Operatiën (I&O), oftewel de Nederlandse tak van het roemruchte Gladio-netwerk. Gladio was een paramilitaire ondergrondse in Navo-verband die na een eventuele Russische invasie in West-Europa operatief zou moeten worden. In afwachting daarvan hielden de leden van I&O zich omstandig bezig met het verzamelen van wapens in geheime opslagplaatsen, het opstellen van lijsten met verdachte politici en journalisten die bij het uitbreken van WO III onmiddellijk moesten worden gearresteerd, en oefeningen in sabotage-acties. Villa Maarheeze was daarom het kloppend hart van het Nederlandse spionage-wezen ten tijde van de Koude Oorlog. Op zolder beschikte de dienst over een geheel eigen arsenaal James Bond-apparatuur, van instant-rubberboten tot geavanceerde snorkelapparatuur. Men stond in nauw contact met bevriende geheime diensten, zoals de CIA en de Mossad.
IN HUN KLOEKE historische overzicht van de avonturen van de mannen van Maarheeze sommen Bob de Graaff en Cees Wiebes - zeg maar de huisbiografen van het Nederlandse inlichtingenwezen, die eerder al een enerverende studie aan Gladio wijdden - tal van wapenfeiten van de IDB op. Het is een relaas van vele ontluisterende mislukkingen en enkele grote successen. Het ultieme dieptepunt was de missie van de agenten De Jager en Reydon in 1961 in de Sovjetunie. Na enkele weken als toerist te hebben rondgetoerd werden ze door de Russen gearresteerd en hun bezoek aan het arbeidersparadijs zagen ze vervolgens onvrijwillig met twee jaar verlengd. Als grootste succes staat de 'Operatie Virgil’ genoteerd, een IDB-initiatief in Indonesië, waarbij de IDB in ieder geval tot in 1964 informanten had zitten in kringen rond president Soekarno. Of neem de spionage-praktijken in revolutionair Suriname, waar de IDB volgens De Graaff en Wiebes in de figuur van Bouterses rechterhand Roy Horb over een uitstekende informant beschikte. Totdat paardenliefhebber Horb twee edele viervoeters van de dankbare CIA cadeau kreeg en zo door Bouterse kon worden ontmaskerd als informant, om daarna in Fort Zeelandia te worden gezelfmoord.
TIJDENS DE PRESENTATIE van het boek van Wiebes en De Graaff werd bij al die wapenfeiten niet zo lang stilgestaan. Wat centraal stond bij de aanwezige ex-spionnen was hun frustratie over de plotselinge teloorgang van hun dienst. In 1992 ging premier Lubbers halsoverkop over tot liquidatie van de IDB. Tal van agenten die door vier decennia heen hun beste jaren hadden gegeven aan Hare Majesteits geheime dienst, stonden van de ene op de andere dag op straat.
Lubbers’ actie kwam na een lange periode van interne oorlog in Villa Maarheeze. IDB-chef drs. K.M. Meulmeester werd door zijn ondergeschikten beschuldigd van persoonlijke verrijking uit geheime fondsen. Verhalen over financiële malversaties en fraude waren vanaf het prille begin vaste prik bij de IDB. Al in 1950 schreef secretaris-generaal Boon over een van de IDB-medewerkers: 'Deze oplichter heeft, geloof ik, drie jaar lang zijn kunsten op ’s lands kosten kunnen botvieren.’ Volgens de ex-IDB-agenten die verleden week acte de présence gaven in Maarheeze ging Meulmeester als het laatste IDB-hoofd echter wel heel ver. Zo zou hij zijn huis in Zeeland op kosten van de IDB hebben laten verbouwen, terwijl hij zijn eigen appartement in Den Haag volledig afschreef als 'safe-house’ van de dienst. En dat, aldus verbitterde ex-IDB'ers, terwijl de dienst geen safe-house nodig had en Meulmeester er buiten zichzelf ook nooit iemand liet verblijven. Verder declareerde Meulmeester dagelijks reiskosten naar zijn woning in Zeeland, terwijl hij een groot deel van de week in zijn appartement in Den Haag verbleef.
Meulmeester, inmiddels werkzaam voor het in Den Haag gevestigde VN-onderdeel Organisation for the Prohibition of Chemical Weapens (een organisatie die bij deskundigen bekendstaat als een nest van internationale spionnen) ontkende beschuldigingen in deze richting natuurlijk hartstochtelijk. Maar voor zijn gewezen werknemers staat het als een paal boven water: dankzij Meulmeesters creatieve boekhouding ging de trots van het Nederlansdse inlichtingenwezen op de fles.
MEULMEESTER ZELF was verleden week vrijdag de grote afwezige. Dat was maar goed ook, want naarmate de wijn en het bier rijkelijker vloeiden, steeg de anti-Meulmeester-stemming tot een kolkend hoogtepunt. Aan de stamtafel maakte ir. L.A.A. Romeyn, gewezen hoofd Science & Technology van de IDB, van zijn hart geen moordkuil. Romeyn, afkomstig uit de ondernemerswereld, gold binnen de dienst als een van de felste criticasters van het regime-Meulmeester. Het was dan ook daarom, aldus Romeyn, dat Meulmeester hem in 1992, op het hoogtepunt van de Golfoorlog, van zijn taak onthief ten bate van een geheime missie naar Teheran of Bagdad. 'Uitvoering van die missie had gelijk gestaan aan zelfmoord’, aldus Romeyn, die dan ook onmiddellijk naar de ambtenarenrechter stapte om zijn chef Meulmeester aan te klagen.
Met zijn proces wilde Romeyn de beerput die de IDB zijns insziens inmiddels was geworden uitmesten. Maar halverwege het proces ging premier Ruud Lubbers over tot de liquidatie van de IDB en had Romeyn opeens geen zaak meer. Met zijn haastige ontbinding van de IDB wilde Lubbers voorkomen dat de vuile IDB-was buiten kwam te hangen, aldus Romeyn. Voorwaar een plausibel scenario, al stippen De Graaff en Wiebes in hun boek aan dat Lubbers mogelijk ook private motieven had om de Nederlandse CIA te liquideren. Zo zou het familiebedrijf Hollandia Kloos van de Lubbers-clan oude veten met de IDB hebben, al wordt uit het boek niet duidelijk wat dan precies de doorslag moet hebben gegeven.
EXTRA PIJNLIJK voor de aanwezige ex-IDB'ers bij de tewaterlating van hun geschiedschrijving was het optreden van PvdA-fractievoorzitter Ad Melkert. Als voorzitter van de vaste kamercommissie voor Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten kwam Melkert namelijk met de boodschap dat er een nieuwe IDB in aantocht is. De Directie Inlichtingen Buitenland (DIB) gaat het heten, te bestieren door enerzijds de BVD en anderzijds de Militaire Inlichtingendienst (MID). Het was lichtelijk merkwaardig dat Melkert met deze mededeling kwam op een presentatie van een boek dat zich toch vooral laat lezen als schandaalkroniek van het Nederlandse spionagewezen. Maar hijzelf zag er de ironie blijkbaar niet van in. Het einde van de Koude Oorlog betekent niet dat activiteiten als die van de IDB niet meer nodig zijn, zo hield Melkert zijn gehoor voor. 'Juist de versnippering van de voormalige machtsblokken maakt dit werk extra noodzakelijk.’
Ook De Graaff en Wiebes, beiden bestuurslid van de Netherlands Intelligence Studies Association (NISA), een onderzoeksgroep waar de BVD ook in vertegenwoordigd is, zijn die mening toegedaan. In de Volkskrant verklaarde Wiebes: 'De gevaren na de Koude Oorlog zijn groter geworden: mensensmokkel, economische spionage, het gevaar van massavernietigingswapens. Een dienst als de IDB is nu meer dan ooit nodig.’
Aan het slot van hun boek geven De Graaff en Wiebes het woord aan de Duitse bondskanselier Helmut Kohl, die 'toen hem gevraagd werd wat hij vond van de Franse economische spionage, antwoordde dat het hem niet verbaasde dat landen zulke spionage bedreven. Wat hem veeleer verbaasde was dat er landen waren die het niet deden.’
VOOR DE AANWEZIGE IDB'ers was het nieuws van de komst van de DIB een hard gelag. Was hun dienst dan alleen maar opgeofferd om de belangrijkste IDB-concurrenten BVD en MID aan de haal te laten gaan met de geheime fondsen? In het grijze verleden liggen vele veten tussen de IDB en met name de BVD. In het Caribisch gebied lieten BVD-agenten zelfs IDB'ers schaduwen om achter hun bronnen te komen.
Het voorstel tot de oprichting van de DIB zit verscholen in het wetsvoorstel voor een nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (WIV), die momenteel door de Tweede Kamer wordt behandeld. Daarin zijn de taken van de oude IDB verdeeld en toegevoegd aan de taken van de BVD en de MID. De vetste worst uit de IDB-erfenis is het Technisch Informatie Verwerkings Centrum (TIVC), voorheen bekend als het Wiskundig Centrum (WKC). Dit centrum hield zich bezig met het high tech onderscheppen van berichten, aanvankelijk vooral maritieme radionetten, maar later ook diplomatiek radioverkeer en particuliere radio- en telefoonverbindingen.
Het TIVC/WKC ontwikkelde een praktisch wereldwijd bereik. Veel berichten waren vooral van belang voor het Nederlandse bedrijfsleven. Daarom was de relatie van de IDB met het ministerie van Economische Zaken ook altijd zeer goed. Zo onderschepte het WKC Duitse offertes voor de bouw van een aantal fregatten. Door deze informatie door te spelen aan Economische Zaken kon scheepswerf De Schelde (een der voornaamste concurrenten van Hollandia Kloos van Lubbers) deze order in de wacht slepen. Toen de IDB verdween was het met de winst van De Schelde ook gelijk gedaan: deze week ontving de werf vijftig miljoen regeringssubsidie om het hoofd boven water te houden.
Ook de Israelische Mossad maakte in het verleden enthousiast gebruik van de afluisterdiensten van de TIVC. Via de door de IDB afgeluisterde berichten werd Israel nauwkeurig op de hoogte gehouden over de levering van wapens en wapentechnologie aan diverse Arabische landen. Ook bracht de IDB in 1972 de Mossad op de hoogte van het bestaan van een onderzeese telefoon- en telexverbinding tussen Egypte en Libië. Een Israelische commando-eenheid slaagde er vervolgens in om deze kabel op de zeebodem op te blazen. Hierdoor moest een groot deel van de Arabische berichten weer draadloos tot stand komen. Dat kon dan weer door het WKC worden onderschept. De sterkste lobby voor het heroprichten van de IDB kwam dan ook van de kant van de Israeliërs en de Amerikanen.
In 1992 ageerde de CIA fel tegen de opheffing van de IDB. De CIA dreigde zelfs met het opschorten van een groot deel van de samenwerking. Die dreigementen werden even later weer snel ingetrokken, natuurlijk omdat men in Langley, Virginia, niet zonder de kostbare afluisterips van de TIVC kon.
DANKZIJ AD MELKERT en De Graaff en Wiebes kan men binnenkort, als de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheisdiensten door de kamer is, weer onverdroten verder met de handel in de gouden TIVC-tips. Eindelijk krijgt de BVD dan een winstgevende bedrijfstak binnen de muren. Een complot, menen de gewezen 007’s van de IDB. Daar zouden ze - voor de verandering - weleens helemaal gelijk in kunnen hebben.