Filmmaakster en romanschrijfster Xiaolu Guo

‘De tweede Renaissance zal in Europa plaatsvinden’

Van Amerika is weinig vernieuwing te verwachten. Daar heerst de dictatuur van Hollywood. Ook China geeft kunstenaars weinig ruimte. Dus hopen we op Europa. ‘Juist de vrijheid is essentieel voor creatieve geesten.’

Medium 20130129  mvw6691

‘Bang voor China?’ Xiaolu Guo moet er hard om lachen. De Chinese romanschrijfster en filmmaakster gelooft er helemaal niet in dat haar vaderland een economische en culturele bedreiging vormt voor Europa en de rest van de westerse wereld. ‘Weet je’, vervolgt ze, ‘China is een heftige dictatuur. Kunstenaars moeten netjes in de pas lopen anders verdwijnen ze in de gevangenis. Zo’n klimaat doodt elke creativiteit en dat is fnuikend voor vernieuwing op elk vlak.’

Xiaolu Guo (1973) groeide op in een arbeidersgezin in een Zuid-Chinees vissersdorp. In de plaatselijke bibliotheek kwam ze voor het eerst in aanraking met de westerse en Russische literatuur. ‘Er waren natuurlijk maar weinig Europese boeken, maar godzijdank waren er in de jaren tachtig wel door de staatsuitgeverijen vertalingen gemaakt van klassiekers van bijvoorbeeld George Orwell en Marguerite Duras. Geweldig vond ik ze. En ze behoren nog steeds tot mijn favoriete schrijvers.’ Ze studeerde aan de filmacademie van Beijing en werd uitgenodigd om haar master te halen aan de National Film School in Londen, waar ze nog steeds woont.

Xiaolu Guo is een multitalent. Ze heeft inmiddels zeven romans op haar naam staan, waarvan ze de laatste twee direct in het Engels schreef. Noodgedwongen, vertelde ze onlangs aan het Amerikaanse tijdschrift Guernica. ‘Ik had verschillende manuscripten al twee jaar klaarliggen, maar er was een groot gebrek aan vertalers Chinees-Engels. Ik had nog een paar jaar verveeld kunnen afwachten, maar ik ben toen zelf maar in het Engels gaan schrijven.’ En met succes: vorig jaar werd ze door het Engelse literaire tijdschrift Granta uitgeroepen tot een van de beste romanschrijvers van 2013.

Ze schrijft beeldend, in scènes. De romans bevatten veel autobiografische elementen. 20 Fragments of a Ravenous Youth (2008) gaat bijvoorbeeld over een punkmeisje uit Zuid-China dat wegloopt van huis en in Beijing met allerlei baantjes het hoofd boven water moet zien te houden. Uiteindelijk vindt ze haar weg in de Chinese filmwereld.

Ook schuwt Xiaolu Guo het experiment niet. Zo heeft de originele Chinese versie van 20 Fragments geen punten en geen hoofdstukindeling. Haar eerste in het Engels geschreven roman, A Concise Chinese-English Dictionary for Lovers, vertelt het verhaal van een Chinese studente in Londen die verliefd wordt op een Engelsman. Het tweetal kan met de grootste moeite met elkaar over zinvolle zaken communiceren. De eerste hoofdstukken van het boek zijn dan ook in een zeer gebroken Engels geschreven, gaandeweg wordt de taalbeheersing steeds beter – waarschijnlijk analoog aan het leerproces van de schrijfster. Haar romans zijn inmiddels in 26 talen vertaald, ook in het Nederlands.

Deze maand zond de bbc-radio zelfs een hoorspel van haar uit, Dostoevsky and the Chickens, dat zich afspeelt op een Chinees kunstmatig aangelegd gevangeniseiland in de Grote Oceaan waar vooral kippen worden gefokt. Twee gevangenen ontmoeten elkaar ’s nachts om Misdaad en straf van Dostojevski samen te lezen en te filosoferen over een betere wereld, die daadwerkelijk gestalte kan krijgen als het eiland door de vogelgriep van de buitenwereld wordt afgesloten.

En dan haar films. Ook hier heeft een verschuiving van taal en thematiek plaatsgevonden. Ging haar bekroonde film UFO in Eyes nog over een Chinees dorp waar een vermeende ufo is geland, gefilmd in oud-Russische stijl, Late at Night, Voices of Ordinary Madness dat op het iffr te zien was toont in een Europese directe documentairestijl het harde straatleven in East End, de Londense wijk waar Xiaolu Guo samen met haar Australische man en baby van een half jaar woont.

De film gaat grotendeels over de rafelrand van het leven. Bankiers en arbeiders komen erin voor, maar vooral mensen die uit alle hoeken van de wereld komen en op straat in East End een magere boterham bij elkaar proberen te scharrelen. Als krantenverkoper, hosselaar, muzikant, bedelaar of lid van een straatbende. Een miniwereld die ook nog eens bedreigd wordt door de komst van een zakencentrum. De film wordt geïntroduceerd door een Warhol-achtige nieuwslezeres en heeft de vorm van een experimenteel nieuwsjournaal; citaten van filosofen en literatoren als Karl Marx, George Orwell en Samuel Beckett laten geen twijfel bestaan over het politieke element van deze film.

‘Een van de meest eerlijke en meest simpele films over Londen’, vond een commentator. Xiaolu Guo’s scherpe kritiek op het Chinese communism meets capitalism is vervangen door kritiek op een keiharde geglobaliseerde neoliberale economie. Toch stelt ze zich niet op als scherpslijper: de toon van de film is licht, vol met humor. Een protestfilm in een nieuwe vorm. East End als pars pro toto voor een hyperkapitalistische wereld.

‘Ik verwacht vernieuwing op plekken waar culturen elkaar ontmoeten. In zo’n wijk als East End bijvoorbeeld’

Hadden we het oog van de relatieve buitenstaander nodig om op dit afvoerputje van de maatschappij te wijzen?

‘Ik weet het niet’, zegt Xiaolu Guo. ‘Ik ben een film gaan maken over de mensen die in mijn buurt wonen en rondlopen. Het fascineerde mij dat iedereen lauw op dit menselijk leed reageert. Tegelijkertijd was het ook een ontdekkingstocht, ik wilde ze beter leren kennen.’

Medium still wee red book

Xiaolu Guo oogt schriel, bekijkt de wereld bij voortduring met een ondeugende blik. Ze kan onverwacht fel uit de hoek komen; dat merkte ook Jonathan Franzen onlangs toen hij met haar in een forumdiscussie zat op het literatuurfestival van Mumbai. ‘De Amerikaanse literatuur is zwaar overgewaardeerd’, verkondigde ze daar met aplomb. ‘Alle romans worden in de simpelste vorm gegoten, die van het realistische spannende verhaal dat het wereldwijd goed doet. In Azië zijn hierdoor onze leesgewoonten gestolen en veranderd.’ Het leverde haar een groot interview op in het prestigieuze Amerikaanse literatuurtijdschrift Guernica. ‘Jullie accepteren commerciële censuur’, houdt ze daarin haar Amerikaanse vakgenoten voor. Ze heeft daar zelf ook ervaring mee: bij haar eerste roman die in de Verenigde Staten uitkwam. ‘In A Concise Chinese-English Dictionary gaat een gedeelte over een abortus’, vertelt ze. ‘Mijn Amerikaanse uitgever wilde dat eruit halen omdat de Bush-regering juist de wetgeving rond abortus had aangescherpt. Ook zouden de middenklasse-lezers het onderwerp niet appreciëren en werd er een potentiële lezersgroep mee afgeschrikt.’ Haar boek werd uiteindelijk ook in de VS ongewijzigd gepubliceerd.

‘In de Amerikaanse film en literatuur heerst de dictatuur van Hollywood’, vult ze in Rotterdam aan. ‘Het dogma van de verhalende vorm met de goede afloop doodt alle creativiteit. Net als in China krijgen filmmakers en schrijvers niet de kans om te experimenteren in vorm en inhoud. En juist de vrijheid is essentieel voor creatieve geesten.’

De Verenigde Staten richten de blik steeds meer naar binnen, is haar ervaring: ‘Dat zie je ook bij het immigratiebeleid, de grenzen gaan dicht.’ Amerika als de smeltkroes van culturen die zichzelf juist door dat versmelten voortdurend vernieuwt, is volgens haar voorgoed verleden tijd.

Nee, als er ergens echte vernieuwing zal plaatsvinden, dan is het in ieder geval niet in China of de Verenigde Staten, verwacht Xiaolu Guo. Europa is volgens haar de plek waar een tweede Renaissance te verwachten is: ‘Daar zijn de maatschappijen het meest open. Ik verwacht vernieuwing op plekken waar culturen elkaar ontmoeten. In zo’n wijk als East End bijvoorbeeld. Muziekstijlen, beeld- en verhaaltradities ontmoeten elkaar en gaan verbindingen aan. Mensen worden verliefd, trouwen gemengd en krijgen kinderen met een bi- of triculturele achtergrond. Neem mijn eigen kind, dat groeit op in Engeland en krijgt culturele waarden uit China en Australië mee. En zo zijn er in elke grote Europese stad duizenden kinderen.’

Toch komt ook Europa steeds meer terug op de multiculturele samenleving, grenzen gaan dicht voor migranten met weinig geld.

‘Natuurlijk proberen ze ook hier de immigratiestromen in te perken, maar dat zal nooit helemaal lukken. Er zijn zulke sterke intermenselijke banden tussen Europa en de oude koloniën, er zijn zoveel familieleden over en weer. De legale stroom zal groot blijven en ook illegaal zullen mensen manieren blijven vinden om hier te komen.’

Maar dan komen ze in een uitzichtloze positie op straat in East End terecht, waar ze ook nog eens weggedrukt worden door de yuppen.

‘Ja, dat komt doordat we bestuurd worden door blanke mannen in pak van een bepaalde leeftijd. Deze mensen hebben geen enkele maatschappelijke of culturele band met de mensen in East End. Zij gaan vooral om met soortgelijke mannen in de industriële en financiële wereld en komen op voor hun belangen. Maar over dertig jaar zal een nieuwe generatie machthebbers banden hebben met een veel breder deel van de maatschappij.’

Vijf jaar geleden, vertelt Xiaolu Guo, vatte ze het plan op om een politiek pamflet over dit onderwerp te schrijven, maar dat bleek veel moeilijker dan verwacht. Uiteindelijk koos ze ervoor om haar dikste roman tot nu toe te schrijven, met aan het eind een politiek pamflet van een van de hoofdpersonen. Deze zomer verschijnt I Am China in Engeland, Nederland, Duitsland en de Verenigde Staten.

Je hebt in je werk het communisme afgezworen, het Chinese staatskapitalisme en vervolgens ook de neoliberale wereldorde. Wat blijft er nog over?

Xiaolu Guo moet lachen. ‘Ik heb geenszins gezegd dat ik tegen het kapitalisme ben, er is waarschijnlijk geen ander systeem dat werkt. Ik pleit alleen voor een meer humane politiek. Een politiek die niet bepaald wordt door de machthebbers bij het imf maar door mensen die begaan zijn met de normale mensen en verbetering van hun situatie voor ogen hebben. Meer menselijkheid in de politiek, dat zou al een mooie stap zijn.’


Beeld: (1) Xiaolu op het IFFR 2014 (Marije van Woerden). (2) Krantenverkoper uit Late at night (Still Wee Red Book).