De ultieme fan

NEW YORK - Rebecca Schaeffer was een ster die weigerde zich terug te trekken in een wereld afgeschermd van gewone stervelingen. Ze woonde in een onopvallende buurt in Los Angeles en had er geen moeite mee om er te winkelen en te wandelen. Veel mensen herkenden haar door haar hoofdrol in de tv-serie My Sister Sam. Maar niemand viel haar lastig. Tot de schizofreen Robert Bardo haar ging stalken.

Bardo is pas zeventien, twee jaar jonger dan Rebecca, wanneer zijn obsessie voor de actrice begint. Hij ziet haar op tv en krijgt het gevoel dat hij tot in haar ziel kan kijken. Rebecca moet zijn vrouw worden. Herhaaldelijk probeert hij toegang te krijgen tot de studio waar haar show wordt opgenomen, maar telkens vangt hij bot. In zijn kamer heeft hij een altaartje voor haar gebouwd. Avond na avond kijkt hij naar haar op video. Hij praat met haar. ‘Ik wist wel dat zij er niet was’, zegt hij later, 'maar mensen praten toch ook met Jezus, al is die er niet.’
In de zomer van 1989, als Bardo negentien is, betaalt hij een privédetective 250 dollar voor Rebecca’s adres. De volgende ochtend belt hij aan. Ze opent de deur een klein beetje. Nog voor hij zijn ziel kan uitstorten poeiert ze hem af. Deur dicht. Een uur lang ijsbeert Bardo door de straat. Dan belt hij opnieuw. 'Jij weer’, zegt ze boos.
'Ze had een kinderstem’, vertelt hij later aan de politie, 'ze klonk als een verwend kindà Ze zei dat ik haar tijd verspildeà Haar tijd verspilde! Ik vond het heel harteloos om dat tegen een fan te zeggen. Ik duwde de deur open, nam mijn revolver en schoot. En zij schreeuwde aaahà waarom?… aaahà en toen was ze dood.’
De moord op Schaeffer wekte opschudding in Hollywood. 'De sterren en hun managers waren overstuur’, vertelt John Lane, destijds luitenant bij de politie van Los Angeles. 'Ze zeiden dat dit soort problemen steeds erger werd en vroegen wat we gingen doen voor er weer iemand vermoord werd. We waren niet gewend om preventief te werken maar besloten het te proberen.’
LANE KREEG de leiding van de Threat Management Unit, een team van acht detectives van de politie van Los Angeles dat zich uitsluitend ging bezighouden met het monitoren en afschrikken van stalkers. 'Tot de moord op Schaeffer bestond er geen specifiek woord voor deze misdaad’, zegt Lane. 'Niet omdat het nieuw was. Maar pas na het Schaeffer-incident werden we ons bewust van het patroon.’
To stalk betekent besluipen, achtervolgen. Ook als dit gedrag niet uitmondt in geweldpleging, zoals in Schaeffers geval, kan het het leven van het slachtoffer ontwrichten. 'Het is een vorm van psychologisch terrorisme’, zegt Lane. 'Maar de politie kon niets doen tegen personen die iemand systematisch volgden, opbelden en ongewenste attenties gaven totdat stalking in de meeste Amerikaanse staten als een misdaad werd bestempeld.’
Lane en zijn team kregen advies van Gavin de Becker, de bekendste private security consultant van Hollywood. De Becker ontwierp een computerprogramma voor het analyseren van correspondentie aan zijn beroemde klanten. Uit de honderdduizenden brieven selecteert de computer post die op potentieel gevaarlijk stalkinggedrag wijst. De briefschrijvers worden door De Beckers privédetectives gevolgd en desnoods geïntimideerd.
De diensten van De Becker zijn in trek in Hollywood. Voor fulltime bescherming vraagt hij een kwart miljoen dollar per jaar. Geen wonder dat Lane besloot in zijn voetsporen te stappen. Vorig jaar nam hij ontslag bij de politie en richtte hij zijn eigen firma op, de Omega Threat Management Group, om beroemdheden voor veel geld te beschermen. Maar hij helpt niet alleen de sterren, beweert hij. 'Toen we bij de politie van Los Angeles begonnen met ons anti-stalkersteam, kregen we nogal wat kritiek. Er werd gezegd dat we een dienst creëerden voor de bevoorrechten. Maar al gauw bleek dat niet alleen beroemdheden geplaagd werden door stalkers. Met de ervaring die we in Hollywood opdoen, kunnen we ook de stalkers van gewone burgers efficiënt bestrijden.’
Het National Institute of Justice publiceerde vorig jaar de resultaten van het eerste nationale onderzoek naar stalking. In dat rapport werd geconcludeerd dat elk jaar 1,4 miljoen Amerikanen het slachtoffer worden van stalkers. Acht procent van alle Amerikaanse vrouwen en twee procent van de mannen worden in de loop van hun leven gestalkt, aldus het rapport. Voorlopig is de VS het enige land waar een dergelijke studie werd verricht.
PROFESSOR Reid Meloy van de universiteit van Califonië schreef het boek The Psychology of Stalking. Hij is Amerika’s bekendste expert in stalking. 'De overgrote meerderheid van de stalkers zijn mannen die weigeren te aanvaarden dat hun relatie is afgelopen’, zegt hij. 'Ze blijven hun ex achtervolgen, bestoken haar met bedreigingen en liefdesverklaringen. Het zijn meestal dominante mannen die vrouwen emotioneel en vaak ook fysiek mishandelen. Ze associëren hun zelfwaardering met de liefde van het object van hun obsessie. Als tot hen doordringt dat ze die kwijt zijn, worden ze gevaarlijk. Negentig procent van alle vrouwen die door hun ex-vriend of -man werden vermoord, werden eerst door hen gestalkt.
Ongeveer tien procent van de stalkers gaat achter beroemdheden aan. Ze kennen hen niet persoonlijk, maar sommigen geloven rotsvast dat ze hem of haar wel kennen, dat ze met hun slachtoffer getrouwd zijn, dat hij of zij telepathisch met hen communiceert en van hen houdt. Anderen denken dat de beroemdheid hen bedreigt of bedrogen heeft. Weer anderen realiseren zich dat zij de persoon in kwestie niet kennen, maar zijn ervan overtuigd dat hij of zij hun liefde zal beantwoorden als ze maar volhouden. John Hinckley dacht dat over de actrice Jodi Foster. Hij probeerde Reagan te vermoorden om indruk op haar te maken. De meeste celebrity-stalkers zijn psychotisch, manisch-depressief of schizofreen. Velen onder hen zijn eenzaten die niet in staat zijn tot langdurige relaties en vaak geen seksuele ervaring hebben. Wat ze in de realiteit niet vinden, bereiken ze in hun fantasie. Juist daarom is het zo moeilijk voor hen om hun hersenschim op te geven: ingebeelde liefde is beter dan helemaal geen liefde.’
Volgens de expert hebben stalkers meestal een kindertijd achter de rug waarin ze misbruikt of emotioneel verwaarloosd werden. Meloy: 'Dat is een van de redenen waarom ze er niet in slagen om stabiele relaties aan te gaan. Sommigen voelen zich bedreigd door intimiteit, terwijl ze er tegelijkertijd naar verlangen. Ook dat verklaart waarom ze hun affecties projecteren op iemand die onbereikbaar is, zoals een filmster. Door hun jeugdtrauma en hun aanleg voor psychoses groeien ze op met een zeer onrealistisch zelfbeeld. Het zijn narcisten met grootheidswaanzin. Ze hebben een opgeblazen zelfbeeld en tegelijk zijn ze zeer kwetsbaar, zeer snel gekrenkt.’
DE MEESTE celebrity-stalkers zijn niet echt bedreigend. Sommigen werken meer op de lachspieren dan dat ze angst inboezemen, zoals Tina Ledbetter, die acteur Michael Fox na zijn huwelijk zesduizend boze brieven schreef. Of Kenneth Gause die de tv-komiek Johnny Carson bedreigde met zijn zelfgemaakte wapen: een kous gevuld met zand.
'Slechts twee procent van de celebrity-stalkers is gevaarlijk’, zegt John Lane, 'maar aangezien er meer dan honderdduizend zijn in dit land, betekent dat ruim tweeduizend potentiële moordenaars. We hebben methoden om hen aan de hand van hun brieven en gedrag te identificeren. Het feit dat ze nooit eerder geweld pleegden, wil niets zeggen. Als er iets gebeurt dat hun fantasie in elkaar doet storten, kunnen ze plotseling exploderen.’
Er zijn veel meer stalking-incidenten dan het publiek beseft, zegt Lane. 'Er bestaat een code of silence. Noch wij, noch de politie, noch de sterren willen erover praten. Je moedigt de stalkers er enkel door aan. Veel stalkers houden dossiers bij. Ze zijn apetrots als een sensatieblad hun exploten rapporteert. Negatieve aandacht vinden ze beter dan helemaal geen aandacht.’
Leven de sterren niet zodanig beschermd dat ze van stalkers nauwelijks hinder ondervinden?
Lane: 'Lang niet alle sterren verdienen genoeg om zich fulltime bescherming te veroorloven. En sommige stalkers slagen erin om bewakers en alarmsystemen te verschalken. Ze hebben een haast eindeloos geduld. Gemiddeld duurt de obsessie van een celebrity-stalker tien jaar. Het besef dat iemand jaar in, jaar uit op de loer ligt is zenuwslopend. Ik ken verscheidene filmsterren die er zo getroubleerd door waren dat zij niet meer konden werken.’
Is stalking een fenomeen dat toeneemt?
Lane: 'Ik ben er nu acht jaar mee bezig. Elk jaar zie ik meer incidenten. Ik denk dat dit komt door de stijging van het aantal geesteszieken. Steeds meer psychiatrische instellingen worden gesloten. De patiënten kunnen functioneren als ze hun pillen nemen, maar vaak doen ze dat niet en dan maken de waanbeelden zich van hen meester.’
Volgens psychiater Park Dietz is stalking typisch een misdaad van onze tijd, omdat de sterren van vandaag een uniek, eigentijds verschijnsel zijn. Nooit stonden ze zo hoog boven ons en waren ze tegelijk zo dichtbij. Nooit werden ze aantrekkelijker voorgesteld en nooit werden we zo vertrouwd gemaakt met alle details van hun leven. Dat vervaagt de grens tussen fantasie en werkelijkheid, meent Dietz. De fantasie van de stalker verschilt slechts gradueel van die van het tienermeisje dat zich verliefd waant op Leonardo DiCaprio. Er is geen fundamenteel verschil tussen de stalker die een ster aanbidt en vermoordt, en de sensatiepers die met Diana uiteindelijk hetzelfde deed.
IN OKTOBER legde Margaret Ray haar vermoeide hoofd voor een aanstormende trein. Margaret stond in het hele land bekend als de Letterman-stalker. De afgelopen jaren rapporteerden de tabloids regelmatig over haar (soms geslaagde) pogingen om binnen te dringen in de villa van David Letterman, de talkshow-ster van wie ze zich inbeeldde dat ze een relatie met hem had. Letterman zelf maakte af en toe grapjes over haar in zijn show. 'Maar ik noemde haar naam niet’, zegt hij, 'en ik heb nooit een klacht tegen haar ingediend. Ik vond haar plotselinge verschijningen eerder vreemd dan angstwekkend. Slechts één keer voelde ik me bedreigd: ik lag met mijn vriendin in bed en zag haar in de deuropening staan kijken. Ze liep meteen weg, zoals gewoonlijk.
Margaret had haar genen niet mee. Schizofrenie was een familieziekte die ook twee van haar broers tot zelfmoord brachten. Haar derde broer, Tom, is de enige overlevende.
'Als jong meisje was Margaret een modelkind’, zegt Tom, 'ze was heel populair. Ze trouwde jong en kreeg snel na elkaar vier kinderen. In geleende auto’s reed het gezin door het land. Toen ze in 1983 op bezoek kwamen, Margaret was toen 31, realiseerde ik me hoe ziek ze was. Het was snikheet en ze droeg drie lagen kleren. Ik kon in haar gebabbel kop noch staart ontdekken. Ze gaf haar kinderen rauw vlees.’
Spoedig daarna scheidde het koppel. Margaret verloor de voogdij over haar kinderen. Ze weigerde behandeling en liftte door het land. Ze kreeg een vijfde kind, Alex, van een onbekende vader. Alex was bij haar toen ze Lettermans Porsche stal. Aan de agent die haar tegenhield, zei ze dat ze mevrouw Letterman was.
Niemand weet waarom Margaret Ray zich op Letterman fixeerde. Maar hij was niet haar enige slachtoffer. In haar laatste jaren begon ze ook de ex-astronaut Story Musgrave te stalken. Vorig jaar werd ze daarvoor opgesloten in Florida. Het was niet de eerste keer dat ze in de gevangenis belandde. Haar leven was een aaneenschakeling van zwerftochten, afgewisseld met verblijven in gevangenissen en psychiatrische inrichtingen. Daar bleef ze nooit lang. Ze kan normaal leven, als ze maar op tijd haar pillen inneemt, zeiden de dokters. Maar Margaret had een hekel aan de medicijnen. Ze beroofden haar van haar relatie met David, van de liefde in haar leven. Zonder die liefde was haar leven grauw en uitzichtloos. Aan een medegevangene in Florida vertrouwde ze toe dat ze zo graag een manier zou vinden om iets te doen wat haar kinderen een heel klein beetje trots op haar zou maken.
'Ik heb altijd van mijn moeder gehouden’, zegt dochter Anna-Lisa, maar ik haatte de vrouw die David Letterman stalkte.’ Vaak verzweeg ze wie haar moeder was. Aan de portier van haar studentenhuis gaf ze een foto van Margaret met het verzoek de politie te bellen als hij haar zag. 'Dat was pijnlijk’, zegt ze, 'Maar ik moest het doen voor mezelf. Ik had besloten om de wereld te tonen dat ik niet zoals mijn moeder was.’
Anna-Lisa weigert om zich nog te schamen voor haar moeder. 'Niet voor haar, maar voor de maatschappij waarin ik leef schaam ik me. Zij was een zieke vrouw en de mensen lachten haar uit.’
Margarets kinderen stellen het goed, zegt Anna-Lisa. Ook Alex, nu veertien jaar oud. Hij heeft zijn evenwicht gevonden nadat hij jarenlang depressief was door de plagerijen van kinderen die te weten kwamen wie zijn moeder was.
In haar afscheidsbrief schreef Margaret: 'Ik heb geen laatste woorden voor Alex. Ik denk dat ik hem in zijn gedachten met rust zal laten.’