Een foto uitgegeven door Korean Central News Agency (KCNA) toont Kim Jong-un tijdens een test met een nieuw wapen vanaf een onbekende plek in Noord-Korea. 16 augustus 2019. Ook afgelopen weekend schoot Noord-Korea een middellangeafstandsraket af © KCNA / ANP

Jang Jin-sung kijkt zijn gehoor ontspannen maar ernstig aan. Vanuit de Cleveringa-zaal aan de Universiteit Leiden spreekt de gevluchte Noord-Koreaanse voormalige propagandamaker en ‘hofdichter van Kim Jong-il’ een aandachtig luisterend gehoor van studenten, academici en algemeen geïnteresseerden toe. ‘De grootste eer van mijn leven’, zegt hij in het Koreaans, live vertaald door een promovenda. Het is de finale van twee septemberdagen in 2014 waarop oud-leden van de Noord-Koreaanse elite een boekje opendoen over het Kim-regime en hoopvolle ideeën voor de toekomst uiten.

‘Ik denk niet dat het nog lang gaat duren voor dit regime ineenstort. Dat duurt nog vijf jaar, maximaal zeven. Dit systeem is nu al aan het instorten.’ Jang kijkt naar de jonge gezichten in de zaal en zegt: ‘Ik heb er vertrouwen in dat mensen die nu in Leiden studeren later kunnen doceren aan universiteiten in het noorden van een herenigd Korea.’

Zeven jaar later is de machtspositie van de nu 38-jarige Kim Jong-un alleen maar sterker. De dictator vierde in december zijn tienjarig jubileum en de verwachting is dat nog vele jubilea zullen volgen – al zullen de Noord-Koreanen die dag vooral rouwen op de tiende sterfdag van voorganger en vader Kim Jong-il (1942-2011).

De voorspellingen van Jang pasten destijds naadloos in een frame dat vooral westerse analisten al sinds begin jaren negentig hanteerden. De val van de Sovjet-Unie in 1991, de dood van de leider Kim Il-sung in 1994, de daaropvolgende hongersnood, de toenadering tussen Noord- en Zuid-Korea rond de eeuwwisseling – steeds leidden dergelijke ontwikkelingen ertoe dat analisten meldden dat Noord-Korea nu toch écht op zijn laatste benen liep en elk moment kon instorten.

Maar Noord-Korea is er nog steeds in even onvrije vorm en Kim Jong-un lijkt onaantastbaar als staatshoofd. Hoe werd deze jonge, aanvankelijk als kansloos geziene millennial hét succes dat Noord-Korea toekomstbestendig voor de 21ste eeuw wist te maken? En welke plannen heeft Kim de Derde voor de komende decennia die hij nog aan de macht hoopt te zijn?

Het Noord-Koreaanse regime ziet de wereld vooral in termen van dreiging. De hele modus operandi van Pyongyang draait om de continue bescherming tegen mogelijke risico’s, intern of extern, hoe klein ook. Daarom investeert het land in peperdure kernwapens en intercontinentale raketten die niet alleen geld opslokken dat ook aan de precaire voedselvoorziening voor burgers kan worden besteed, maar die Kim ook VN-sancties opleveren die het Noord-Koreaanse staatsbudget nóg verder aan banden leggen.

‘Noord-Korea denkt dat het alleen mét kernwapens kan overleven.’ Vice-directeur-generaal van het ministerie van Buitenlandse Zaken Ko Yun-ju spreekt de zin traag en ernstig uit voor een groep buitenlandse journalisten in een schoollokaalachtig zaaltje in de Zuid-Koreaanse hoofdstad Seoul in juni 2017. ‘Wij moeten ze ervan overtuigen dat ze alleen zónder kernwapens kunnen overleven.’ Wat volgt is een uitleg over hoe de huidige strategie Pyongyang steeds verder zal isoleren en hoe denuclearisering en economische hervorming het land welvaart en ontspanning zouden geven. Alleen: Kim Jong-un is senang met isolement en streeft helemaal niet naar een hoger bbp. Slechts twee weken later is er het breaking news dat Noord-Korea voor het eerst met succes een intercontinentale raket heeft getest – eentje die de VS kan raken. Twee maanden later brengt het land zijn eerste waterstofbom tot ontploffing.

Het beeld heerste internationaal dat de atoomwapens nog in een ontwikkelingsfase waren

Dat Kim Jong-un zo succesvol zou blijken, hadden weinig analisten verwacht toen hij in december 2011 het roer over moest nemen van zijn vader Kim Jong-il. Hoewel laatstgenoemde al meerdere jaren kampte met gezondheidsproblemen na een zware beroerte wijst alles erop dat hij dacht nog langer te leven dan de zeventig jaar en negen maanden die het uiteindelijk werden. Kim Jong-un verscheen pas vanaf 2010 in het openbaar tijdens officiële gebeurtenissen. Zijn machtsovername werd al wel voorbereid, maar toen Kim Jong-il op 17 december 2011 in zijn privétrein bezweek aan een hartstilstand kwam het besef voor de 28-jarige Kim Jong-un waarschijnlijk als een shock: nu moest hij het echt zelf doen.

Analisten wezen vooral op de jeugdige leeftijd van Kim en het feit dat hij te onbekend was en nauwelijks iets op zijn cv had staan om als verheerlijkte leider te worden geaccepteerd – niet alleen door de bevolking, maar ook door de elite. Bovendien zou zo’n jonge millennial, die onderwijs in Europa had genoten, zelf met moderne, liberale en democratische ideeën komen. Kim de Derde zou de boel in het beste geval hervormen en in het slechtste geval laten instorten, zo was de verwachting.

Veel analyses onderschatten echter de dynamiek van het Noord-Koreaanse politieke systeem. Dat bestond bij het aantreden van Kim Jong-un ruwweg uit twee rivaliserende facties: de ‘hervormers’, de groep die zeer voorzichtig wat meer economische hervormingen en handel met China wilde, en de ‘hardliners’, de tak die vol wilde inzetten op kernwapens en maximaal isolement van de buitenwereld. Deze politieke (en economische) elite bepaalde het dagelijks bestuur van Noord-Korea, samen met Kim. Het idee dat de ‘Grote Leider’ alle macht heeft en alle beslissingen neemt, komt voort uit staatspropaganda en is alleen al logistiek simpelweg onmogelijk.

Kim Jong-un kon niet zomaar doen wat hij wilde. Het Noord-Koreaanse politieke systeem kan niet structureel hervormd worden zonder als een kaartenhuis ineen te storten. De positie van Grote Leider is binnen dat grotere geheel een rol die Kim Jong-un gewoon te spelen heeft. Het is dan ook helemaal niet gek dat het hem binnen zo’n systeem tijd kostte om zijn machtspositie te consolideren.

Jang Song-thaek neemt tijdens een bijeenkomst van het Noord-Koreaanse Politbureau plaats op een van de voorste stoelen. Geen ongewone plaats: de partijmastodont was vice-voorzitter van de machtige Nationale Defensiecommissie, waarvan zijn neefje Kim Jong-un uiteraard de voorzitter was, en werd gezien als de op een na machtigste man van het land. Dat niet alleen, de oom had veel connecties in China en stond bekend als hoofd van de hervormingsgezinde factie. Velen zagen in de 67-jarige politieke veteraan een mentor die de jonge Kim Jong-un klaarstoomde voor diens rol. Jang heeft dan ook geen idee wat hem te wachten staat, die decemberdag in 2013.

De Noord-Koreaanse staatstelevisie toonde de bijeenkomst, in een megalomaan grote zaal waarin alle aanwezigen keurig hetzelfde donkere Mao-pak droegen, een enkeling in militair uniform, allen met een speldje met de beeltenis van oud-leider Kim Il-sung op hun hart. Ineens liepen twee anders geklede heren op Jang af, waarbij alle hoofden zich omdraaiden. Ten overstaan van de volledige politieke elite en heel televisiekijkend Noord-Korea arresteerden zij Jang Song-thaek.

De enige foto die hierna nog verschijnt van Jang toont hem met handboeien en vastgehouden door twee bewakers, op weg naar een rechtbank die de doodstraf voor hem zal uitspreken. Hoewel staatsmedia een ronkende tekst van 2700 woorden publiceren met beschuldigingen van ‘corruptie en een walgelijke manier van leven’ en ‘het dromen van andere dromen’ wordt al gauw duidelijk wat werkelijk gaande is. De hervormingsgezinde factie wordt uit de weg geruimd en voortaan is het de hardliner-koers die gevolgd wordt. Honderden leden van Jangs gevolg verdwijnen en worden vermoedelijk geëxecuteerd of naar een van de beruchte strafkampen gestuurd. Hoewel zuiveringen vaker plaatsvinden in Noord-Korea was het zó publiek afrekenen met zó’n hooggeplaatst persoon en zijn getrouwen ongekend. Een schok gaat door het land en niemand twijfelt er nog aan of Kim Jong-un net zo tiranniek en assertief is als zijn vader.

Het idee dat de ‘Grote Leider’ alle beslissingen neemt, is logistiek al simpelweg onmogelijk

Hoewel de eer van de Grote Leider normaal met hand en tand verdedigd wordt, kwam het Pyongyang niet slecht uit dat internationale media Kim Jong-un aanvankelijk afschilderden als incompetente mafkees. Hierdoor kon het regime werken aan het ‘einddoel’ dat het al zo lang voor ogen had: het ontwikkelen van een arsenaal aan krachtige atoombommen en betrouwbare intercontinentale raketten die de nucleaire wapens op aartsvijand de Verenigde Staten konden afleveren. Alles werd ingezet om deze capaciteit te verwerven. Het idee erachter was dat, als Pyongyang eenmaal over deze mogelijkheid zou beschikken, er nooit meer buitenlandse interventies zouden plaatsvinden. Je valt immers niet een land aan dat jou met kernwapens kan treffen. Het voortbestaan van het Kim-regime zou door dit ‘heilige zwaard der gerechtigheid’ tot in de lengte der dagen verzekerd zijn. Internationale diplomaten die Pyongyang van dit verhaal af proberen te praten, worden verwezen naar het lot van de Libische leider Moammar Kadhafi en de Iraakse president Saddam Hoessein.

Bij het aantreden van Kim de Derde had Noord-Korea al twee kernproeven uitgevoerd. Deze zorgden voor veel internationale commotie, maar het beeld heerste dat de atoomwapens nog altijd in een ontwikkelingsfase verkeerden. De Noord-Koreaanse langeafstandsraketten waren vooral een bron van hilariteit, omdat ze meermaals kort na lancering in zee ploften. Het idee was dat de ontwikkelingen zorgwekkend waren, maar dat het nog niet te laat was om het tij te keren voor het écht gevaarlijk werd.

Een kentering vond plaats op 8 augustus 2017, een maand nadat Noord-Korea op de Fourth of July een intercontinentale raket lanceerde die Alaska en Hawaii kon treffen. In een golfclub in New Jersey zit de Amerikaanse president Trump met zijn armen strak over elkaar gevouwen aan tafel, geflankeerd door zijn staf en echtgenote, tijdens een vergadering over verslavend pijnstillergebruik in de VS. De camera zoomt in en Trump improviseert ter plekke de woorden die uiteindelijk iconisch worden. ‘Noord-Korea kan maar beter geen bedreigingen meer richten aan het adres van de VS’, zei de president, flink knipperend met de ogen. ‘Zij zullen te maken krijgen met fire and fury zoals de wereld nog nooit heeft gezien.’ Maanden van mondiale spanningen waren het gevolg, waarbij velen vreesden dat een (nucleaire) oorlog zou uitbreken.

Nog geen maand na Trumps omineuze woorden testte Noord-Korea een waterstofbom, met een veelvoud van de kracht van de atoombommen die in 1945 werden geworpen op Japan. Op 28 november volgde de klap op de vuurpijl: na inspectie door een gretig rokende Kim Jong-un werd de Hwasong-15 gelanceerd. Na een aftelmoment keken de ingenieurs gespannen richting de sterrenhemel en vervolgens op hun apparatuur. Daar ging-ie, in een scherpe boog omhoog en weer omlaag, om zo niet buiten Noord-Koreaanse wateren te landen. Na het volgen van het traject barstten de ingenieurs uit in gejuich en applaus. Een sinister lachende Kim Jong-un kijkt naar beelden op een computerscherm en balt zijn vuist. De nieuwste Hwasong heeft een bereik van zeker dertienduizend kilometer, genoeg om de hele Verenigde Staten en Europa te kunnen treffen. Het is voltooid.

Dit neemt niet weg dat de ‘fire and fury’maanden de gevaarlijkste spanningen tussen Noord-Korea en de VS waren sinds de Koude Oorlog. De dreigende taal aan beide zijden bereikte een nooit eerder geziene intensiteit en zowel Trump als Kim werd gezien als een heethoofd dat weleens een impulsieve beslissing kon nemen. ‘Ik denk dat we toen heel dicht bij grote ellende hebben gezeten, dat is later ook wel bevestigd door de kringen rond John Bolton’, zegt Remco Breuker, hoogleraar Koreastudies aan de Universiteit. ‘Het is aan Trump te danken dat hij uiteindelijk minder grote ballen had dan Kim Jong-un, om even hun taal te gebruiken. Kim ging geen water bij de wijn doen, Trump wel, dat heeft veel ellende bespaard.’

Mogelijk hadden de spanningen een zelfversterkend effect: toen Trump dreigde met ‘vuur en woede’ en ‘de totale vernietiging van Noord-Korea’, voelde Pyongyang zich wellicht genoodzaakt om rap de nieuwste capaciteiten te demonstreren met als boodschap: het is te laat, stop maar. Het kernwapenprogramma werd voltooid verklaard en gevierd met groepsdansen in het centrum van Pyongyang. De jarenlang herhaalde preventiescenario’s en ‘rode lijnen’ van de VS konden de prullenbak in. En nu Kim het lang gedroomde militaire einddoel eindelijk had bereikt, kon hij dividend gaan innen.

29 juni 2019. President Trump met Noord Koreaans leider Kim Jong-un voor hun besprekingen in de Demilitarized Zone, tussen de twee Korea’s © YONHAP / EPA / ANP
De Noord-Koreaanse bevolking kon na Kims overwinning externe hulp wel helemaal vergeten

Op de drempel van een hagelwitte villa in Singapore komen de leiders uit beide zijdeuren op elkaar afgestapt. Kim, gekleed in een donker Mao-pak, schudt glimlachend de hand van Trump, gekleed in pak met rode das. Wanneer ze na een paar vriendelijke woorden van Trump naar de camera’s draaien wordt Kim Jong-uns blik serieus. Er worden nog veel handen gedrukt en een nietszeggend akkoord getekend. ‘Nu kan Kims propaganda-afdeling wel met pensioen’, zei Breuker na het zien van de beelden. ‘Mooier dan dit hadden ze nooit durven dromen.’

Voorafgaand aan het slotstuk met Trump gingen al enkele andere iconische beelden de wereld over. Het eerste buitenlandbezoek van Kim Jong-un sinds zijn aantreden van eind 2011 was aan de Chinese president Xi Jinping, in maart 2018, met een handdrukfoto met twee stijf kijkende dictators als resultaat. Een maand later reageerde menig nieuwspresentator ontroerd en optimistisch op beelden van Kim Jong-un die hand in hand met de Zuid-Koreaanse president Moon Jae-in lachend de grens tussen beide landen overstak. Daarna werd, vlak voor het Trumps beurt was, een deel van het nucleaire testterrein opgeblazen.

Veel hoopvolle analisten dachten dat de jarenlange strafmaatregelen Noord-Korea eindelijk zoveel druk en problemen hadden opgeleverd dat het land bereid was te onderhandelen over zijn kernwapens, in ruil voor sanctieverlichting. Kim Jong-un ging met een heel andere attitude de besprekingen in: vanuit een positie van macht. Hij had nu de mogelijkheid om de VS en Europa te treffen met kernwapens, iets wat voor laatstgenoemde partijen een probleem was, maar voor Noord-Korea allerminst. Als zij daar iets aan wilden doen moesten ze Pyongyang maar iets moois bieden.

Behalve onbetaalbare fotomomenten, waarop Kim Jong-un op gelijke voet staat met de president van de Verenigde Staten, leverden de diplomatieke avonturen Pyongyang niet op waarop het gehoopt had. Sancties zijn niet verlicht in ruil voor een symbolische daad, zoals het sluiten van één nucleair complex terwijl alle bestaande wapens behouden bleven, zoals Pyongyang had gehoopt. Onderhandelingen liggen al sinds 2019 stil en een doorbraak lijkt nergens in zicht. Niet al Kims ondernemingen werden een succes.

Maar veel maakte dat ook niet uit. Kim Jong-un had het spel dat Noord-Korea al jaren speelde uitgespeeld en de eindbaas verslagen. Angst voor regime change was weg en het slaan van een diplomatiek slaatje hieruit was mooi geweest, maar niet noodzakelijk. Het bewind was voortaan veilig.

Waar het Kim-regime als grote winnaar uit dit langslepende geopolitieke conflict kwam, is de Noord-Koreaanse bevolking de duidelijke verliezer. Was er voor Kims strategische overwinning al te weinig betrokkenheid bij hun lot, nu kunnen zij externe hulp wel helemaal vergeten.

Hoewel analisten Noord-Korea dikwijls als ‘communistisch’ of ‘stalinistisch’ land bestempelen, is het in eerste plaats een absolute monarchie die puur om lijfsbehoud draait. Er is geen ideologie of toekomstige utopie los van het beschermen van de macht van het bewind en het elimineren van bedreigingen daarvan. Dit is het. Wat minder sancties en wat meer economische voorspoed zouden de zaken gemakkelijker maken, maar politiek, maatschappelijk of economisch wordt van geen enkele structurele verandering gedroomd.

Met dat in gedachten is Kim Jong-un een doorslaand succes gebleken. Zijn bewind zit stevig in het zadel en is in staat gebleken onwelgevallige elementen uit de weg te ruimen. De surveillancestaat is door de decennia heen zo verfijnd geraakt dat zelfs een kleinschalige, lokale rebellie een onmogelijkheid is. En of het nou met onderhandelingen, sancties of militair ingrijpen moet, het Westen is niet langer in staat regime change of nucleaire ontmanteling in Pyongyang te brengen.