FILM Valkyrie

DE VERMAKELIJKE OORLOG

In Valkyrie van Bryan Singer speelt Tom Cruise, met oogklep en in nazi-uniform, de rol van kolonel Claus von Stauffenberg, die in 1944 aan het hoofd stond van een poging van een groep Duitse militairen om het Hilter-bewind omver te werpen. Hun wapen: Operatie Walküre, een geheim plan om Hitlers eigen noodstrategie in geval van een staatsgreep door de SS in werking te stellen om een einde te maken aan het nationaal-socialisme en Europa van de ondergang te redden. Het verhaal is waar gebeurd, en de film probeert ook wel de historische lijnen te volgen, tevergeefs, eigenlijk, want Valkyrie geeft niet een beeld van de echte oorlog, maar van de vermakelijke oorlog.
Dat is opvallend. In de laatste jaren probeert Hollywood de Tweede Wereldoorlog juist op een literaire manier te behandelen met films als Schindler’s List en Saving Private Ryan van Steven Spielberg en recent Clint Eastwoods meesterlijke Letters from Iwo Jima. Deze werken wijken af van de hoofdpijlers waarop de Amerikaanse verbeelding van de oorlog traditioneel berustte, namelijk propaganda en vermaak. Juist Eastwood speelde in de jaren zeventig in oorlogsfilms waarin er geen sprake is van een serieuze benadering. In Kelly’s Heroes (1970) jaagt hij met een groep GI’s naar een goudschat, en in Where Eagles Dare (1968) is hij een soort stripheld die legers nazi’s afmaakt met een zwaai van zijn iconische MP40-machinepistool. Net iets strakker, inhoudelijk, is Paul Verhoevens Zwartboek (2006), wel compleet met actie, seks en fatale blondine. In al deze films is de Tweede Wereldoorlog een context voor massavermaak. De vraag is of dat slecht is.
Regisseur Bryan Singer, bekend van The Usual Suspects (1994) en Superman Returns (2006), stortte zich eerder op het thema van het Derde Rijk in de uitstekende Stephen King-verfilming Apt Pupil (1998), waarin een jongen in het moderne Amerika gecharmeerd raakt van een oude SS-officier. Maar ook in deze tamelijk donkere film gaat het Singer meer om een spannend verhaal dan om de politieke en historische relevantie van het verhaal.


Ook in Valkyrie. Net als in zijn andere films bouwt Singer het drama uitstekend op: Von Stauffenberg in Hitlers bunker met explosieven in zijn tas; de voorbereiding op de staatsgreep; de angst voor de SS, de mogelijke wraak van Hitler. Maar doorgaans overheerst het gevoel dat het meer om een Duitsland van Jack Higgins (en Clint Eastwood, jaren zeventig) gaat dan om een beeld van het Derde Rijk zoals Ian Kershaw dat zou schetsen. Wie de film zo bekijkt, kan er veel uit halen: de oorlog als avontuur, en ondanks het entertainment een blik op een voorbije tijd.
Valkyrie valt wel een beetje uit elkaar door het gebrek aan een sterk hoofdpersonage. Cruise, met oogklep en al, wordt overdonderd door een reeks uitstekende Engelse acteurs, die de sterren van de hemel spelen: Tom Wilkinson, Kenneth Brannagh en Terence Stamp. De kloof tussen Cruise als iconische, Amerikaanse held en de complexe, historische figuren die betrokken waren bij Operatie Walküre is te groot. Van verdieping van het personage Von Stauffenberg is geen sprake. Zijn relatie met zijn vrouw, gespeeld door Carice van Houten, komt al helemaal niet uit de verf. Het is een raadsel wat zij in deze film doet. Geld? Cruise? Grap? Schande: deze uitstekende actrice is niets meer dan een stukje setdecoratie in Valkyrie.

Te zien vanaf 22 januari