FILM

De versluierde wereld

A Separation

De onderdrukking van Iraanse filmmakers kwam eerder dit jaar voor het voetlicht toen het relatiedrama A Separation van Asghar Farhadi de Gouden Beer op het filmfestival van Berlijn won. Opvallend was het symbolische jurylidmaatschap van Farhadi’s collega-filmmaker Jafar Pahani, eind vorig jaar door Teheran veroordeeld tot een gevangenisstraf van zes jaar wegens steun aan een progressieve politieke beweging. Pahani’s vonnis houdt ook in dat hij voor de volgende twintig jaar geen films mag maken. In deze context rijst de vraag of de eerste prijs aan A Separation ‘slechts’ een politiek correct statement was. Het was immers voor het eerst in de geschiedenis dat een Iraanse film de belangrijkste prijs in Berlijn won.

'Correct’ betekent niet altijd goed. Sterker, in film is 'correct’ vaak synoniem voor ongevaarlijk, of erger: 'saai’. In dit geval betreft het een politiek correcte bekroning die evenwel niets over de subversieve inhoud van het werk zelf zegt. Het toekennen van de prijs aan A Separation mag dan wel saai zijn geweest, de film zelf is dat allerminst. Integendeel, het werk overstijgt de noemer 'engagement’ in de vorm van politiek of ideologisch commentaar. Het biedt vooral ook een verfijnde blik op de wijze waarop het dilemma in een verhaal kan werken, of het moral argument, zoals de Amerikaanse auteur John Truby dit verschijnsel noemt in zijn invloedrijke boek The Anatomy of a Story (2007). Volgens Truby hebben alle grote verhalen een dilemma als ijkpunt, een keuze die een of meer personages moeten maken voordat ze een volgende stap kunnen zetten. De wijze waarop de maker van het verhaal het moral argument vervolgens in de structuur van zijn verhaal verweeft, of niet, bepaalt de kracht en de kwaliteit ervan.
Deze zienswijze is naadloos van toepassing op het verhaal in A Separation. Juist in de manier waarop de personages worstelen met het maken van keuzes kristalliseert zich een waardevolle, kritische visie uit op de maatschappij waarin het verhaal zich afspeelt.
Op het oog is het gegeven simpel: Simin (Leila Hatami) wil van man Nader (Peyman Moaadi) scheiden om met haar dochter Termeh (Sarina Farhadi) in het buitenland te gaan wonen. Nader weigert. Hij wil dat Termeh bij hem blijft terwijl ze haar schoolopleiding voltooit. Omdat Simin het huis verlaat neemt Nader de zwangere Razieh (Sareh Bayat) in dienst om zijn zieke vader te verzorgen. Wanneer hij thuiskomt en merkt dat zijn vader niet werd verzorgd, duwt Nader de zwangere vrouw naar buiten. Zij komt ongelukkig op de trap terecht en krijgt een miskraam. In het ziekenhuis volgt een gewelddadige confrontatie tussen Nader en Raziehs echtgenoot Hodjat (Shahab Hosseini) die overmand door woede verhaal wil halen.
Niets is wat het lijkt: Nader ontkent dat hij Razieh heeft geduwd; Termeh verafgoodt haar vader, of dat lijkt alleen maar zo; Hodjat is kapot van verdriet, of hij wil ook wel iets anders; en Razieh wil zorgen voor haar man, maar wordt misschien gedreven door andere motieven. En doorgaans is 'het regime’ op de achtergrond; veel scènes spelen zich af op een soort politiebureau waar een overheidsambtenaar een 'gerechtelijke’ beslissing moet nemen en zich hierbij moet laten leiden door de 'waarheid’.
De ironie is doorgaans voelbaar. De vraag is wat de waarheid nog betekent in een land en in een verhaal waarin álle personages zich verschansen, niet alleen de vrouwen in chador, maar ook de mannen die voor alles willen verbergen wie en wat ze werkelijk zijn. In deze versluierde wereld is het geloof en de angst voor een leven in zonde alom aanwezig. Uiteindelijk heeft de koran het laatste woord. Zo dénken de personages alleen maar dat ze überhaupt keuzes kunnen maken. Over deze illusie gaat A Separation, de illusie van de vrije wil - een tragische, voorspelbare realiteit, ook in het leven van de op het oog vooruitstrevende personages uit de Iraanse middenklasse.

Te zien vanaf 11 augustus. Op 10 augustus als openingsfilm van het festival World Cinema Amsterdam