Economie

De Vierde Weg

‘Ik ben ervan overtuigd dat veel bureaucratie, onduidelijkheid en traagheid in onze publieke sector veroorzaakt wordt door het feit dat we niet duidelijk kiezen tussen markt- of publieke aansturing.’ Het is niet de perfecte politieke slogan, maar herlees dit citaat toch maar eens, want met het uitspreken van deze zin maakt Wouter Bos de wederopstanding van de Partij van de Arbeid mogelijk.
De PvdA-leider wil af van het vormeloze samenraapsel van marktwerking, randvoorwaarden en toezicht waarmee een flink deel van de publieke sector tegenwoordig wordt bestuurd. 'Te veel werelden met elkaar proberen te combineren leidt vooral tot traagheid, onduidelijkheid en teloorgang van ooit beoogde doelmatigheidsvoordelen. Dan kunnen we het omwille van de effectiviteit beter simpel houden.’
De citaten komen uit de Den Uyl-lezing die Bos afgelopen maandagavond in De Rode Hoed gaf. De tekst van zijn voordracht staat integraal op de website van de PvdA en is absoluut het lezen waard. Niet alleen voor partijleden en PvdA-stemmers, maar voor iedereen die zich afvraagt hoe het na de kredietcrisis verder moet met de economische ordening van ons land. De krantenartikelen van dinsdag doen de voordracht geen recht. Lees liever de hele tekst, want het betoog is een weldoordacht geheel.
Kernvragen zijn: waarom liep de Derde Weg van Blair en Clinton dood en wat komt ervoor in de plaats? Om met de eerste vraag te beginnen: Bos wijdt de mislukking van de sociaal-liberale agenda van de 'derdeweggers’ in de eerste plaats aan een noodlottige samenloop van omstandigheden. Terwijl de moderne sociaal-democraten voorzichtig ruimte wilden geven aan ondernemers en de markt, werden zij rechts ingehaald door de neoliberalen die de markt volledige vrijheid gaven. Zo raakte de Derde Weg besmet met de uitwassen van het harde kapitalisme. In de woorden van Bos: 'De derde weg-progressieven sliepen in met een voorheen redelijk getemde vrije markt maar werden wakker met een ontketend monster.’
De optimistische sociaal-democraten van de jaren negentig onderschatten de enorme, ontembare kracht van markt en globalisering. Het idee dat het monster in bedwang kon worden gehouden door er maar genoeg regels en toezichthouders omheen te zetten bleek onjuist. Bovendien zorgt de markt er volgens Bos voor dat burgers zich vooral als consument gaan gedragen. Een Nederlander die zich op het ene moment zorgen maakt over het verlies aan werkgelegenheid door de concurrentie van lagelonenlanden, koopt op het volgende moment toch weer de goedkope importproducten uit China.
Bos pleit voor een nieuwe benadering van de markt. Hij wil het beest niet meer proberen te temmen, maar wil de 'publieke belangen voor de markt afschermen’. Perfect toezicht is een illusie, dus de markt zelf moet worden ingeperkt. Bos wil markt en overheid ontvlechten en de terreinen weer duidelijk onderscheiden.
Dat is een helder uitgangspunt dat de PvdA volgens mij op een nieuwe koers kan zetten. Heeft Bos een Vierde Weg gevonden? Dat is helaas nog niet te zeggen, want zijn lezing was een paar pagina’s te kort. Hoe maak je in de praktijk de scheiding tussen markt en overheid? Wat zijn de publieke taken, en waar treedt de overheid helemaal terug? Vooral op die laatste vraag gaat Bos niet in en zonder het antwoord leidt zijn nieuwe programma alleen maar tot meer overheid.
Een ander probleem is dat Bos er stilzwijgend van uitgaat dat falend toezicht kan worden opgelost door bepaalde diensten weer helemaal door de overheid uit te laten voeren. Maar ook op overheidsproductie is toezicht nodig, en hij legt niet uit waarom dat binnen de overheid niet weer zou falen.
Ten slotte moet Bos de burger (die vervloekte consument) niet vergeten. Dat marktwerking soms mislukt komt vaak omdat het ontaardt in een gevecht tussen bureaucraten, waarbij de klant buitenspel staat. De thuiszorg zou beter functioneren als patiënten zelf hun verpleegster mochten uitkiezen. Bussen reden op tijd als de passagier bij wanprestatie kon kiezen voor een ander busbedrijf. Als de klant kan kiezen werken markten wel degelijk. De Nederlandse variant waarin bureaucraten (zorgkantoren, de wethouder Vervoer) het beter denken te weten en die keuze voor de klant bepalen, is mislukt. Maar dat betekent niet dat de overheid het dan maar weer zelf moet doen.
Bij de Vierde Weg van Bos hoort geen marktwerking, maar wel zoveel mogelijk 'klantwerking’.