De vijf beste essays van Susan Sontag volgens Benjamin Moser

Deze week gaat de Susan Sontag Trilogie in De Balie van start. Benjamin Moser, die Sontags geautoriseerde biografie schrijft, selecteerde haar vijf meest karakteristieke essays.

Medium 9780141190051s

‘Mensen denken dat ze Susan Sontag kennen maar eigenlijk weten ze helemaal niks van haar.’ Als Benjamin Moser (Houston, 1976) terugkijkt naar zijn voorstel uit 2012 aan de uitgever van haar biografie moet hij bekennen dat hij er zelf ook naast zat. Het is niet zijn eerste biografie: in 2009 verscheen Why This World, over de Braziliaanse schrijver Clarice Lispector. Het werd in veel landen vertaald en overal lovend ontvangen. Het komt in 2016 in Nederland uit. Hierna vroegen Sontags zoon, David Rieff, en haar uitgever aan Moser of hij haar biografie wilde schrijven. Moser schrijft voor bladen als Harper’s Magazine, The New Yorker en The New York Review of Books en vertaalde verscheidene werken uit het Portugees en het Frans. Hij spreekt nog enkele andere talen, waaronder Nederlands: hij woont al jaren in Utrecht. Binnenkort verschijnt de eerste aflevering van zijn vaste column over boeken en kunst in The New York Times.

‘Sontag staat in mijn land bekend als een uitzonderlijk slimme, ijskoude en harteloze vrouw. Men vond haar eng omdat ze zo slim en stellig was.’ Susan Sontag (New York, 1933-2004) was een beroemd en spraakmakend essayist die over een grote verscheidenheid aan onderwerpen schreef zoals oorlog, ziekte, linkse ideologie, literatuur, film, schilderkunst, dans en opera.

Ze wekte de indruk alles onder controle te hebben. Moser ontdekte totaal andere kanten van haar: ‘Ze heeft zich altijd anders voorgedaan dan ze was, dat vind ik vertederend. Haar emotionele leven was een ramp, vooral haar seksualiteit is altijd moeilijk geweest. Ze kon nooit echt uit de kast komen, want in die tijd betekende dat het einde van je carrière. Terwijl ze altijd en hevig verliefd was. Ze is permanent ongelukkig geweest.’

Volgens Moser was Sontags belezenheid een manier om haar onzekerheid te compenseren: ‘Hoe stelliger ze over iets deed, hoe onzekerder ze erover was. Die façade is begrijpelijk: als je verdrietig bent, wil je dat niet laten merken, je wilt niet huilend over straat. Ze vluchtte in de kunst, in de bioscoop, het theater of de opera. Dat heeft haar gered. Dat is ook waarom ze dat enthousiasme kon overbrengen en waardoor ze zo’n kunstpaus werd. Het was belangrijk voor haar.’

Notes on Camp (1964), uit haar eerste essaybundel Against Interpretation

Medium 9780141190068s

‘Hier beschrijft ze in 58 stellingen de kenmerken van camp als esthetisch fenomeen. Het staat als een huis. Je kunt zien hoe goed ze was in het maken van lijsten. Door die lijsten verbindt ze de gekste dingen aan elkaar, zoals de opera’s van Bellini en een Jugendstil-lamp. Als je het door haar ogen ziet, dan snap je ineens wat die twee met elkaar te maken hebben. Dat is belangrijk aan kunst, dat het verandert hoe je de wereld ziet. En dat doet ze hier. Daarom heeft dit essay haar in één klap wereldberoemd gemaakt.

Ik heb van lesbische leeftijdgenoten van haar begrepen dat het voor de goede verstaander een manier was om uit de kast te komen. Ze kon onmogelijk de link tussen camp en de gay scene leggen als ze er zelf geen deel van had uitgemaakt. Het bleek in die tijd hetzelfde te zijn als zeggen dat je fan was van Greta Garbo, dat was codetaal voor “ik ben een lesbienne”. Sontag heeft zich lang geschaamd voor dit essay en werd boos als mensen erover begonnen.’

The Pornographic Imagination (1967), uit de tweede bundel, Styles of Radical Will.

Medium 9780141190051s

‘Ze betoogt over vijf Franse literaire werken dat ze meer zijn dan alleen pornografie en ze legt daarbij een connectie tussen seks en de dood. Ik begrijp dit essay pas nu ik aan de biografie werk. Hier lees je wat ze echt van seks vindt. En daarin verraadt ze zichzelf heel erg. Je ziet dat ze een bijna sadomasochistisch beeld van pornografie en seks heeft. Het heeft weinig met liefde te maken en speelt zich niet af in het lichaam maar in het hoofd. Er komen de meest wrede dingen langs: mensen wurgen elkaar en snijden in elkaar. Ik weet nu dat ze in die tijd een affaire had met een Napolitaanse hertogin die verslaafd was aan heroïne. Ze was erg wreed en liet Susan bedelen om haar liefde. Ze generaliseert haar eigen ervaring in dit essay, terwijl voor minder overspannen mensen seks en liefde niet over wreedheid gaan. Soms denk ik: je had misschien beter op een meer directe manier over jezelf kunnen schrijven.’

The Aesthetics of Silence, ook uit Styles of Radical Will

‘Ook dit essay komt voort uit een emotionele drang. Niemand had zo’n druk leven als Susan Sontag. Ze verlangt merkbaar naar stilte en naar een kunst die dat moet uitdrukken. Ze legt heel mooi uit wat minimalistische kunst is. Haar conclusie over de esthetiek van de stilte is erg sceptisch. Ze vindt haar dan ook totaal niet, die stilte in haar leven. Ze was erg bang dat het haar zou verstikken. Niet praten was geen optie, ze had een sterke behoefte om zich uit te drukken.’

Illness as Metaphor (1978)

Medium 9780141187129s

‘Ze bekritiseert het gebruik van metaforen rond ziekte omdat ze indirect betekenen dat het je eigen schuld is dat je ziek bent. Ze schreef Illness as Metaphor terwijl ze kanker had. Ze noemt het niet, maar je voelt hoezeer zij daar zelf in zit. Het is een poging om te begrijpen wat haar is overkomen en daarom is het een erg geslaagd boek. In tegenstelling tot het vervolg, AIDS and Its Metaphors uit 1988. Daarin komt ze op veel van haar eerdere standpunten terug. Ze zit daar zelf niet in. Het boek werd door recensenten ook als een mislukking ervaren. Maar alle schrijvers, en ik denk vooral de grootste schrijvers, mislukken vaak. Susan heeft de domste dingen gezegd, mensen verwachtten dat niet van haar. Alles wat uit haar mond kwam werd als een parel van wijsheid beschouwd, terwijl ze over politieke situaties de plank totaal kon misslaan. A Trip to Hanoi over haar reis naar Vietnam is daar een goed voorbeeld van.

Ze kwam gelukkig ook vaak terug op eerdere meningen. Dat vind ik zo leuk aan haar. Ze was misschien stellig, maar haar opvattingen evolueerden voortdurend. Ze zegt alleen nooit zelf waarom ze van gedachten veranderde. Het is mijn taak als biograaf om dat te achterhalen.’

On Photography, een bundel van zes essays uit 1977

Medium sontag photography004ss

‘Dit is zo prikkelend, het staat zo vol met ideeën. Ze heeft in dit boek als geen ander weten te vatten wat er obsceen is aan fotografie. Wat doe je als je geweld laat zien? Hoe kijk je naar een ander? Wat zie je, en wat niet?

Toch klopt er veel niet. Maar dat maakt het juist zo vruchtbaar. Juist omdat er tegelijkertijd veel klopt maar ook veel niet reageerden zoveel interessante mensen op haar. Sontags essays zorgden vaak voor een rijk debat rond de kwesties die ze besprak.

Het boek heeft me aangemoedigd om zelf te fotograferen. Gewoon op Instagram. Er bleken zoveel issues rond fotografie te zijn waar ik nooit aan had gedacht. Je bent altijd bezig met selecteren, wat komt er in mijn lijst en wat niet? Je belandt eerder bij een mooi grachtenpand dan bij de Febo. Maar probeer de Febo maar eens interessant te fotograferen, dat is zo ontzettend moeilijk. Dit soort dingen merk je alleen als je het zelf probeert. Je leert grote kunstenaars meer waarderen als je zelf hebt ervaren hoe moeilijk het is. Je kunt niet een deskundige op elk gebied zijn, maar je kunt wel leren kijken. Je kunt wel naar de bioscoop gaan, lezen, reizen, en zo meer uit je leven halen. Dat is wat Sontag heeft gedaan. Ze heeft echt heel veel uit haar leven gehaald.’