De vijf beste feministische boeken volgens Renée Römkens

De Groene bracht afgelopen week een mini-special over het nieuwe feminisme. Wij vroegen Renée Römkens, directeur van Atria, het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis, naar de vijf feministische boeken die iedereen gelezen zou moeten hebben. Over de nummer één bestond voor Römkens geen enkele twijfel.

Medium simone de beauvoir

‘Natuurlijk mag Beyoncé zich feminist noemen’, zegt Römkens. ‘Niemand heeft een claim op dit woord. Maar het is wel een wat dun, apolitiek, feminisme. Beyoncé en de haren zien weerbaarheid als een belangrijke voorwaarde om te kunnen doen wat je wil. Dit is een invulling van feminisme die past binnen het neoliberale tijdperk waarin willen kunnen is geworden.’

Römkens signaleert dat deze benadering onvoldoende oog heeft voor de maatschappelijke structuren die het meiden nog wel degelijk moeilijk kunnen maken om te bereiken wat ze willen. Wat gebeurt er met je carrière als je als jonge vrouw achtergelaten wordt met twee kinderen? En, hebben we als gemeenschap en als overheid een taak om iets voor deze vrouwen te doen? ‘Het was Simone de Beauvoir die al in 1949 een zeer gedegen en indringende analyse maakte over de maatschappelijke positie van vrouwen. Daarom staat zij voor Römkens op de eerste plaats van haar top-vijf.

Atria lanceert op 5 maart Het F-boek: Feminisme van nu in woord en beeld. Het geeft in ruim zestig persoonlijke essays, afgewisseld met foto’s en illustraties, een veelkleurig beeld van het hedendaags feminisme. Marlene Dumas, Hedy d’Ancona, Peter van Straaten, Simone van Saarloos en vele anderen leverden een bijdrage.

’We willen met dit boek het feminisme in ere herstellen door te wijzen op wat er is bereikt in de zin van juridische en sociale rechtvaardigheid, bijvoorbeeld. Maar we laten ook zien dat het feminisme en de vrouwenbeweging een cultureel erfgoed hebben nagelaten waaraan we allemaal schatplichtig zijn.’ Römkens vindt het daarom hoog tijd dat de karikatuur van de feminist als een rare troela in een tuinbroek die haar beha’s verbrandt, wordt doorbroken.

‘De bundel heeft veel aandacht voor de politieke dimensie van het feminisme. We behandelen daarom thema’s als armoede, onderwijs en zwart feminisme. Er is een hoop bereikt voor witte en hoogopgeleide vrouwen, maar voor zwarte en migrantenvrouwen is er nog een wereld te winnen. Het goede van het hedendaagse feminisme is dat de analyse zich niet alleen richt op gender maar ook rekening houdt met klasse en etniciteit. Het erkennen van andere vormen van uitsluiting is een stap voorwaarts.

1. Simone de Beauvoir, Le deuxi _è__ me sexe_ (1949)

‘De tweede sekse heeft aan actualiteit nauwelijks ingeboet. Het boek analyseert met een overweldigende diepgang en precisie de plaats van vrouwen, zowel psychologisch en historisch als cultureel. Ik was zeer onder de indruk van de argumenten die De Beauvoir bij elkaar heeft gebracht in die twee lijvige pillen. Zij analyseert op systematische en overtuigende wijze hoe het is gekomen dat vrouwen door de eeuwen heen op de tweede plek zijn gezet.’

Medium le deuxie cc 80me sexe

Römkens is niet alleen onder de indruk van de rijkheid aan ideeën en de verscheidenheid van invalshoeken. Ze prijst ook de geordende manier waarop De Beauvoir deze presenteert. Het is vooral de systematiek die Römkens overtuigde van de juistheid van De Beauvoirs analyse van de maatschappelijk ondergeschikte positie van vrouwen. ‘Dit is het boek dat bij mij de liefde voor de wetenschap heeft aangewakkerd.

Vooral De Beauvoirs these dat moederschap de valkuil voor vrouwen is, heeft mijn ogen geopend. De Beauvoir was heel eenduidig in haar analyse, die ze natuurlijk wel lang geleden, in 1949, bedacht. Moederschap maakt het in haar visie bijna onmogelijk om als vrouw nog een zelfstandig leven op te bouwen, een eigen carrière te hebben.’

Er ging een jaar of tien en enige vooruitgang in de kinderopvang overheen voordat Römkens ook oog had voor een genuanceerdere visie. ‘Nu zie ik in dat moederschap niet per definitie een valkuil meer is. Maar de analyse van De Beauvoir maakt wel inzichtelijk voor welke moeilijke keuzes een vrouw die moeder wordt, komt te staan. Moeders moeten ook vandaag de dag hun best doen om niet in versleten maatschappelijke patronen terecht te komen waardoor hun carrière in het slop raakt. Je hebt als vrouw veel sociaal, cultureel en financieel kapitaal nodig om je eigen pad te kunnen bewandelen. In die zin is de analyse van De Beauvoir nog steeds actueel.’

2. Marie NDiaye, Trois femmes puissantes (2009)

‘Dit boek heb ik in een nacht uitgelezen. Ik had vakantie, dat hielp wel. Iedereen moet dit boek lezen, omdat het van binnenuit laat zien waarom Afrikanen naar Europa willen komen en hoe ze daar alles voor over hebben. Het is een wanhopige strijd. Zij beseffen dat ze een kleine kans hebben om het in Europa te maken, maar hebben geen andere keuze.

Medium mn

NDiaye vertelt in drie, los van elkaar staande verhalen de geschiedenis van drie vrouwen die op heel verschillende manieren een band met Afrika hebben. Het verhaal dat mij het meest is bijgebleven, is dat over een vrouw die op weg naar Europa strandt in Noord-Afrika.

Inmiddels is dit verhaal door de werkelijkheid ingehaald. Een maand of twee geleden zag ik een foto van een aantal blanken die stonden te golfen op een terrein in de Spaanse Sahara, een enclave. Daaromheen zie je een hek met daarop Afrikanen die eroverheen proberen te komen. Die scène staat zowat in het boek beschreven. Reality is stranger than fiction. De gruwelen van vluchtelingen die naar Europa proberen te komen, zijn dagelijks nieuws. Als je uit Afrika naar Europa wilt komen, moet je zo ongelooflijk sterk zijn. De vrouw in dit boek is dat ook. Ze is zich ervan bewust dat ze het van zichzelf moet hebben.’

3. Andreas Burnier, Jongens, poëzie en het gezelschap van geleerde vrouwen (1974)

‘Toen ik de titel zag, wist ik dat ik het moest kopen, al had ik als student geen rooie cent te makken. Ik kwam voor het eerst een verhaal tegen over geleerde vrouwen die het pad van de wetenschap kozen. Dat wilde ik ook.’

In het werk van Burnier komt de discriminatie van vrouwen en homoseksuelen veelvuldig aan de orde. Zo ook in deze verzamelbundel van gedichten, verhalen en essays. Römkens meent dat de veelzijdige Burnier ten onrechte enigszins in de vergetelheid is geraakt.

‘Toen ik het boek kocht, studeerde ik in Nijmegen, waar Dessaur (alias Burnier) hoogleraar criminologie was. Ik liep colleges bij haar in de hoop feministische wijsheden op te doen. Maar niets was minder waar. Burnier was wars van het feminisme in de wetenschap. Ik was ambitieus, geëngageerd, wilde meer aandacht voor vrouwen en vrouwenstudies. Burnier wilde daar niets van weten omdat het te politiek zou zijn. Zij had epistemologisch een heel traditioneel beeld van wat “ware kennis” was.’

Römkens heeft geen negatieve kijk op deze periode. ‘Burnier prikkelde mij tot tegenspraak, juist omdat ik haar ook bewonderde. Maar het was niet gemakkelijk om haar tot debat te verleiden.’ Uiteindelijk is Römkens wel bij Burnier afgestudeerd op het thema geweld tegen vrouwen. Haar scriptie werd tot haar verrassing van de oorspronkelijke acht van haar begeleider door Burnier tot een zes teruggebracht omdat hij niet wetenschappelijk maar ideologisch zou zijn. Later heeft Burnier overigens wel toegegeven dat ze milder in haar oordeel had kunnen zijn.

4. Toni Morrison, The Bluest Eye (1970)

‘Ik was druk bezig met mijn eigen onderzoek naar vrouwenmishandeling en kwam daarin ook in aanraking met kindermisbruik. In die periode heb ik dit boek van Morrison gelezen. Het gaat over een jong, zwart meisje uit Ohio. Ze gelooft dat ze lelijk is omdat ze is niet blank is en geen blauwe ogen heeft. Morrison geeft een beeld van de levensomstandigheden van een zwarte familie in een overwegend blanke stad. Daarnaast gaat het over seksueel misbruik. Het meisje wordt door haar alcoholistische vader verkracht.

Het boek maakte indruk om verschillende redenen. In de eerste plaats de trefzekere stijl; Morrison laat snijdend zien hoe diep een kind kan gaan om iemand die haar misbruikt uit de wind te houden. De loyaliteit van kinderen tegenover ouders is ongelooflijk groot.

Daarnaast heeft het boek ook mijn focus verbreed. Het laat zien hoe diepgeworteld de rassendiscriminatie in de VS was en ik realiseerde me dat je als “witte” er geen idee van hebt hoe de raciale verhoudingen werkelijk zijn.’

5. Siri Hustvedt, The Blazing World (2014)

‘Dit is een bijzonder boeiend gecomponeerd boek. De hoofdpersoon, Harriet, wil aantonen dat de kunstwereld corrupt en seksistisch is en dat gender de lens is waardoor wij naar kunst kijken. Werk van een man wordt anders beoordeeld en anders begrepen dan dat van een vrouw.’

Kunstenares Harriet Burden is verbitterd door het gebrek aan belangstelling van de New Yorkse kunstwereld voor haar werk. Als experiment leent zij de identiteit van drie mannelijke kunstenaars en presenteert haar werk onder hun naam. Het boek is opgebouwd uit verschillende bronnen, waaronder dagboekfragmenten van Harriet, de verklaringen van de mannen, en haar kinderen zodat de lezer met verschillende visies op de gebeurtenissen geconfronteerd wordt.

Medium tm

‘Uiteindelijk claimt één van de mannen haar werk als het zijne. Dan moet Harriet het afleggen en vindt er een soort selffulfilling prophecy plaats. Niemand gelooft dat het werk van Harriet is. De buitenwereld ziet haar als een liegende hysterica.

Het thema hoe tegen de stroom in te gaan, fascineert me. Welke mentale veerkracht heb je nodig om te overleven. Deze vraag loopt als een rode draad door mijn top-vijf. De boeken die mij hebben beïnvloed, gaan over vrouwen die voor uitdagingen komen te staan, maar daarin uiteindelijk wel hun eigen weg weten te vinden.’


Lees ook de stukken uit de mini-special: Marja Pruis over het nieuwe feminisme, het essay ’De onaanvaardbare vrouw’ door Roxane Gay, en Niña Weijers over het spaningsveld tussen emancipatie en moederschap.

Het nummer is ook te koop op Blendle