De vijf beste over de financiële wereld volgens Joris Luyendijk

Journalist Joris Luyendijk bewoog zich twee jaar door het hart van de financiële wereld in Londen en sprak talloze bankiers over hun baan en de crash in 2008. Hij selecteerde vijf werken die op een toegankelijke en begrijpbare manier de bankensector beschrijven.

Medium margincall3

Dit kan niet waar zijn. Dat is de titel en conclusie van Joris Luyendijks nieuwste boek over zijn onderzoek naar de bankensector in London. Meer dan zes jaar na het begin van een wereldwijde financiële crisis zijn de gevolgen nog steeds voelbaar. Luyendijk sprak met ruim tweehonderd werknemers van banken om een beeld te krijgen van de oorzaken en gevolgen van de crash in 2008, en hield een blog bij voor de krant The Guardian zodat lezers zijn leercurve konden volgen. Zijn bevindingen heeft hij vervolgens gebundeld.

Hij concludeert dat niet de individuele bankiers verantwoordelijk zijn voor de crisis, maar het onderliggende systeem waarop de banken zijn gebouwd. ‘In de jaren tachtig zijn enorme hervormingen doorgevoerd, waarin stakeholder capitalism werd vervangen door shareholder value capitalism’, legt Luyendijk uit. Hierdoor kwam er een gat tussen degenen die de risico’s namen en degenen die voor de risico’s opdraaiden als het mis ging: bankiers waren met andermans geld aan het handelen, en namen steeds meer risico. Verder werd in banken een systeem gehandhaafd dat irrationaliteit afdwingt en beloont. Bankiers werken in een hyper-competitieve omgeving waarin ze elk moment kunnen worden ontslagen. ‘Die institutionele onzekerheid wordt heel eng als dat het hart van de economie vormt.’

Medium theflaw
'Het meesterlijk gemaakte Inside Job brengt je langzaam in een staat van woedende verbijstering'

Maar niet alleen bankiers hebben de crisis veroorzaakt. Zo stelt Luyendijk dat de middenklasse medeplichtig is: ‘Mensen met een te hoge hypotheek gokken erop dat de huizenprijzen zullen stijgen, en dan ben je toch echt aan het speculeren met geleend geld, net zoals Lehman Brothers dat deed.’ Om het bestaande financiële systeem weer gezond te maken zullen huizenprijzen dan ook drastisch verlaagd moeten worden, en dat zal binnenkort niet gebeuren. ‘Het merendeel van de mensen zal liever door willen blijven knoeien dan toegeven dat de huidige waarden nergens op slaan.’

De financiële sector moet hervormd worden, dat is duidelijk. Maar hoe? ‘Banken moeten worden opgeknipt tot simpele eenheden die failliet kunnen gaan, en deze eenheden moeten dan niet kunnen worden opgekocht door grote internationale banken.’ Maar eerst zal er een bredere maatschappelijke bewustwording moeten komen. Burgers moeten duidelijk maken dat ze dit als een probleem beschouwen, zodat politici geprikkeld worden om dergelijke maatregelen te nemen. Dat intellectuelen als Thomas Piketty nu zoveel invloed hebben, geeft aan dat er iets begint te broeien, zegt Luyendijk. ‘Het laatste wat we nu moeten willen is dat het vertrouwen in de bankensector hersteld wordt. We hebben geen cultuurverandering nodig, maar structuurverandering.’

Medium margincall2

Vooral recente films geven goed inzicht in de werking van het huidige financiële sector, meent Luyendijk. En hij raadt één ontoegankelijk maar ook zeer goed boek aan.

1. Margin Call (2011)

‘In een stappenplan om de bankenwereld te begrijpen moet je hiermee beginnen. Het is een film met onvoorstelbaar goede acteurs, waarin een beeld wordt geschetst van de organisationele paniek binnen een investment bank medio september 2008. De maker van de film is de zoon van een bankier, en je merkt dat hij het echt snapt. Hij had een sensatiezuchtig verhaal kunnen maken over coke snuivende, hoerenlopende monsters die precies wisten wat ze deden toen ze onze zuurverdiende spaarcenten vergokten. In plaats daarvan toont hij een beeld dat erg dicht bij de werkelijkheid staat: banken zijn enorme organisaties geworden, waarbij de top niet meer kan weten wat zich allemaal afspeelt. Ze weten wel dat het ontzettend lucratief is, en zien dus geen reden om te stoppen. Ook belicht het de zero job security binnen banken, het feit dat je binnen vijf minuten ontslagen kunt worden. Echt een uitstekende film.’

2. The Power of Yes (2009)

‘Tijdens het zien van Margin Call besef je dat de banken te belangrijk zijn geworden om aan de bankiers over te laten. Een goed vervolg daarop is dan om het toneelstuk The Power of Yes te zien of te lezen. David Hare is na 2008 met zo veel mogelijk mensen over de crash gaan praten en heeft vervolgens zijn leercurve weergegeven op toneel – vergelijkbaar met wat ik heb gedaan in Dit kan niet waar zijn. De mensen die hij sprak worden uitgebeeld door acteurs en hij praat het verhaal aan elkaar. Vorm en inhoud zijn beide heel inspirerend en interessant.’

3. Inside Job (2010)

'Het laatste wat we nu moeten willen is dat het vertrouwen in de bankensector hersteld wordt'

‘Na de film en het toneelstuk wil je de documentaire Inside Job zien. Het is meesterlijk gemaakt, en brengt je op cinematografische wijze langzaam in een staat van woedende verbijstering. Een aspect dat nog weinig is getoond komt hierin naar voren, namelijk de corruptie binnen topuniversiteiten. Dat verklaart ook waarom er sinds de crash nog zo weinig kritisch onderzoek vanuit universiteiten is gekomen: topuniversiteiten als Harvard leveren aan de financiële sector. Het kritische denken komt vooral van kleinere instanties zoals universiteiten in Essex of Manchester. Daarnaast gaat Inside Job ook over de tweede carrières van politici die later bij banken gaan werken. Zo is voormalig secretaris-generaal van het ministerie van Economische Zaken Chris Buijing het hoofd van de bankenlobby in Nederland geworden. Eigenlijk zou je een zelfde soort documentaire willen over de bankensector in Europa, het zou interessant zijn om de verschillen en overeenkomsten te belichten.’

4. The Flaw (2011)

‘Deze film gaat over de toenemende ongelijkheid in de Verenigde Staten, en hoe de productiviteitsstijging van de afgelopen dertig jaar helemaal terecht is gekomen bij de één procent. Aan de middenklasse werd het idee gegeven dat ze meeprofiteerden van deze welvaartstijging door ze veel te laten lenen, en vervolgens stegen de huizenprijzen gigantisch. Maar in 2008 knapte die luchtbubbel van rijkdom uit elkaar. De titel verwijst naar een uitspraak van Alan Greenspan, de voormalige voorzitter van de Federal Reserve System in de VS. Hij geloofde dat het financiële systeem overgelaten moest worden aan de vrije marktwerking en dat dit zou leiden tot een optimaal rechtvaardige en stabiele samenleving. Maar daarin ging hij uit van de rationaliteit van mensen. Na de 2008 gaf Greenspan toe dat hij niet had voorzien dat het huidige systeem korte-termijnirrationaliteit afdwingt en beloont.’

Medium powerofyes

5. After the Great Complacence (2011)

‘Dat er maar één boek in dit lijstje staat komt doordat dit boek zo goed maar tegelijkertijd zo onleesbaar is dat je hiervoor al je leesenergie moet opsparen. Zelden ben ik zo boos geweest over de onleesbaarheid van een boek; het is het beste boek over de crisis dat ik ben tegengekomen, maar het zal waarschijnlijk nooit door meer dan duizend mensen gelezen worden. After the Great Complacence analyseert de crisis als een elite-debacle, waarbij de elite akkoord gaat en drager wordt van een bouwtekening van de samenleving die totaal niet blijkt te kloppen. De deregulering van de financiële wereld bleek vergelijkbaar met de Irak-oorlog: aangekondigd met grote beloftes om jaren later een compleet fiasco te zijn. Het boek concludeert dat we veel minder rijk zijn dan we dachten, en veel van wat we zagen als economische groei was lucht. Probeer met die boodschap maar eens een verkiezing te winnen.’


Beeld: (1 en 3) Stills uit Margin Call (2011) met Kevin Spacey; (2) beeld uit The Flaw (2010); (4) The Power of Yes, toneelstuk uitgegeven door Faber & Faber, Londen (2009)


Lees ook de bespreking van Dit kan niet waar zijn door Koen Haegens