Boeken over bevrijdingsjaar 1945

De vijf beste volgens Ian Buruma

Historici baseren zich te veel op andere historici.’ Ian Buruma schreef een biografie van het jaar 1945 en hij gebruikte daarom naast de standaardwerken ook ooggetuigenverslagen, dagboeken en romans.

Dat begon al met de verhalen van zijn vader, die als dwangarbeider te werk was gesteld bij Knorr Bremse in Berlijn. ‘Constant hoorde je het luchtalarm, explosies, gekrijs en vallende stenen en glas’, zo beschrijft hij de grootschalige vernietiging van de Duitse hoofdstad aan de hand van zijn vaders belevenissen. ‘De Amerikanen vielen overdag aan en de Britten ’s nachts en in april begonnen ook Russische stalinorgels de stad vanuit het oosten te beschieten.’

Vader Buruma overleefde uiteindelijk de vuurzee, ontsnapte op wonderbaarlijke manier aan executie door Russische soldaten en probeerde in het najaar van 1945 zijn studentenleven weer op te pakken. Hij meldde zich aan bij het studentencorps en onderging de pesterijen van de ontgroening gelaten.

Terug naar het normale, vooroorlogse leven. Die hoop werd zowel door burgers als regeringen gekoesterd, schrijft Buruma in 1945 . Het bleek een illusie te zijn. ‘De wereld kon niet meer hetzelfde worden. Er was te veel gebeurd, te veel veranderd, er waren te veel mensen, en zelfs hele samenlevingen, ontworteld.’

Er ging veel goed in 1945, benadrukt Buruma, maar ook erg veel fout. ‘Wereldwijd was het natuurlijk de start van een ongekende periode van economische groei, dat staat vast. Maar aan het lijden was nog geen eind gekomen.’

Buruma behandelt kleine dommigheden: de twee Duitse deserteurs die een paar dagen na de afkondiging van de vrede in Nederland alsnog door Duitse troepen met door Canadezen geleende wapens werden geëxecuteerd. En grote oorlogsmisdaden: de duizenden Kozakken die naar de Sovjet-Unie werden uitgezet om vervolgens te worden afgemaakt; Serviërs en Kroaten die in Tito’s Joegoslavië hetzelfde lot ondergingen. In ons Nederlands-Indië de Bersiap-periode, die aan duizend Nederlanders en Chinezen het leven kostte.

In dit opzicht is zijn boek ook bedoeld als waarschuwing, vertelt Buruma. ‘Het is steeds gebruikelijker om landen binnen te vallen om het regime te verjagen, zoals in Afghanistan en Libië. Dat gaat nog wel. Maar vervolgens een land weer opbouwen is een heel ander verhaal. In 1945 hadden ze daarvoor totaal geen plan, ze deden maar wat. Nu gaat dat precies zo. Mijn les uit de geschiedenis is dat je moet nadenken over de toekomstige samenleving voordat je aan zo’n militair avontuur begint.’

[

  1. Simone de Beauvoir, De druk der omstandigheden ](http://www.athenaeum.nl/shop/details/La+Force+De+l%27Age/9782070377824)‘Haar memoires vielen me ontzettend mee. Ik verwachtte de herinneringen van een Sartre-adept, een dogmatische geest. Maar niets is minder waar. Ze geeft een bijzonder levendige beschrijving van het naoorlogse Parijs. Ze is een opmerkelijke observator. Ze sprak voor miljoenen over de wereld toen ze schreef: Amerika betekende voor ons de toekomst in opmars; het betekende overvloed en oneindige horizonnen.’

2. Rudi van Dantzig, Voor een verloren soldaat
‘Bij Van Dantzig krijgt bevrijding een heel andere betekenis. Het naoorlogse jaar was voor velen ook een seksuele bevrijding. Zijn roman is gebaseerd op zijn herinneringen aan de hongerwinter. Hoofdpersoon Jeroen is twaalf jaar oud en voelt verlangens die hij zelf nauwelijks begrijpt. Walt, een Canadees, verleidt hem. De arm om me heen is warm en comfortabel, alsof ik in een stoel zit die me omsluit. Bijna met welgevallen laat ik het allemaal gebeuren. “Dit is bevrijding,” denk ik, zo moet het zijn, anders dan de andere dagen. Dit is feest.’

3. Anoniem, Vrouw in Berlijn
‘De anonieme Duitse vrouw beschrijft welke vernederingen ze in het Russische deel van Berlijn te verduren krijgt. Een indrukwekkend ooggetuigenverslag, juist door alle details. De vrouwen werden als voorwerpen gezien door de Russische soldaten, een schuld die werd geïnd.’

4. Ruth Andreas-Friedrich, ‘Ik woonde in Berlijn’
‘Zij is een van de weinige Duitsers die wel in het verzet heeft gezeten en dit bovendien ook nog overleefd heeft. Ze hielp joden onderduiken en verspreidde pamfletten. Ze beschreef ook het naoorlogse opportunisme. Om de andere straathoek doemt een politieke vereniging op. “Kampfverband freies Deutschland”… “Seydlitzgruppe”… “Antifa”… “Bund der Hitlergegner”… Niet alle strijdgroepen tegen Hitler kunnen terugblikken op een lang leven. Bij vele begon het verzet pas toen Hitlers verzet ophield.’

5. Akiyuki Nozaka, 'Amerika Hijiki’
‘De novelle is het beste relaas van de mannelijke vernedering in het naoorlogse Japan. De schrijver hing als tiener in 1945 rond op de zwarte markt van Osaka. De hoofdpersoon in zijn boek is bijna even oud als Akiyuki zelf. Op school was hem verteld dat de Amerikaanse mannen weliswaar groter waren dan de Japanse mannen, maar ook zwakker. Maar dan ziet zo’n Japanse tiener een Amerikaanse soldaat in het echt. Een onvergetelijke aanblik: zijn armen als boomstammen, zijn middel als een mortier (…) de mannelijkheid van zijn achterwerk omhuld door een glimmende uniformbroek (…) Ach, geen wonder dat Japan de oorlog verloren heeft.’

Ian Buruma – 1945, biografie van een jaar, uitgeverij Atlas/Contact


Beeld: Allgemeiner Deutscher Nachrichtendienst - Zentralbild (Bild 183)