Slimme dictators

De vijf slimste dictators

Op 12 september wordt voor de vierde keer de Nacht van de Dictatuur georganiseerd. Hoogleraar politieke filosofie Evert van der Zweerde vertelt over de vijf dictators die op de meest geraffineerde wijze hun machtspositie behouden.

‘De liberale democratie is op z’n einde. Het politieke systeem om ons land te kunnen moderniseren is niet westers, niet liberaal en wellicht niet eens democratisch.’ Dit zijn niet de woorden van een autocratische leider van een derdewereldland, maar komen van de Hongaarse premier Victor Orbán. Dat zelfs een regeringsleider van een EU-lid zich openlijk distantieert van de liberale democratie tekent de hernieuwde waardering voor autocratische staatsvormen, vindt politiek filosoof Evert van der Zweerde. De hoogleraar geeft tijdens de Nacht van de Dictatuur een lezing over dictators in de 21ste eeuw. ‘Het is een groeiende gedachte onder leiders van opkomende landen dat economische groei genoeg is om de bevolking tevreden te houden en dat politieke vrijheden daar helemaal niet zo belangrijk voor zijn. Ook onder de bevolking van landen zoals Turkije en Rusland is die gedachte aanwezig. Wat voor een dictatoriaal systeem spreekt is dat het economische voordelen biedt, aangezien het grote hervormingen sneller en eenvoudiger kan doorvoeren. Autocraten hoeven maar weinig rekening te houden met eigendomsrechten of milieuwetgeving.’

Moderne dictaturen als Rusland, China en Singapore zijn bovendien geen open gevangenis. Van der Zweerde: ‘De meeste mensen ondervinden weinig restricties en kunnen zich reizen naar het buitenland veroorloven. Ze beseffen dat ze het veel beter hebben dan hun ouders en nemen een autoritair regime dan maar op de koop toe. Economische voorspoed legitimeert deze moderne dictaturen.’ Dat het pluche plakt zolang de welvaart maar toeneemt is daarmee ook de keerzijde. ‘Zodra de olieprijs instort krijgen regimes die politieke vrijheden afkopen met de opbrengsten van natuurlijke grondstoffen het heel moeilijk’, denkt Van der Zweerde.

Kenmerkend voor veel moderne dictaturen is dat gewelddadige onderdrukking nauwelijks meer nodig is om de oppositie te marginaliseren. Wie het verschil tussen zittende dictators en hun voorgangers wil begrijpen moet volgens Van der Zweerde te rade gaan bij de Italiaan Antonio Gramsci. Nadat hij door Mussolini in de gevangenis was beland, probeerde de marxistische denker te verklaren hoe dictators aan de macht bleven. ‘Gramsci stelt dat een dictatuur twee opties heeft. De eerste is onderdrukking en de tweede noemt hij culturele hegemonie.’ Met culturele hegemonie doelde Gramsci op de situatie waarin mensen de ideeën en waarden van de heersende klasse internaliseren en dus accepteren. ‘Historisch gezien klopt het dat dictaturen altijd een mengeling zijn van geweld en mensen zonder expliciete dwang volgzaam te laten zijn. Moderne geraffineerde dictators zetten vol in op culturele hegemonie’, aldus Van der Zweerde. Illustratief daarin is het opbouwen van een civil society. Door zelf ngo’s op te richten imiteren dictaturen dit boegbeeld van de liberale democratie. Geraffineerde regimes oefenen zo hun macht uit buiten het statelijke apparaat en vergroten hun maatschappelijke draagvlak.

Naast het afzien van excessief geweld zijn er volgens Van der Zweerde nog drie elementen die een slimme dictatuur kenmerken: ‘Terughoudendheid met betrekking tot zelfverheerlijking en zelfverrijking is een belangrijke eigenschap van een vernuftige dictator. De eerste dictator die slechter wordt van zijn positie moet nog geboren worden, maar zelfbeheersing vergroot zeker de legitimiteit van een autocraat. Het winnen van legitimiteit kan ook via het creëren van een externe vijand, zonder het risico te lopen daarmee in oorlog te raken. Het is een strategie die de sluwheid van een dictatuur typeert. Daarnaast proberen slimme dictaturen zich te verbinden aan mogelijke bronnen van oppositie, zoals het internet, in plaats van ze te verbieden.’

Dit laatste punt is vooral voor dictaturen in de 21ste eeuw van belang. ‘Moderne dictaturen weten goed om te gaan met een paradox waaraan de geglobaliseerde wereld hen blootstelt. Om de macht te behouden moeten dictators economische groei verwezenlijken. Dat vereist een liberale markteconomie waarin het internet in een behoorlijke mate vrij is. Daarmee creëren ze tegelijkertijd de bestaansvoorwaarden van hun eigen oppositie. Het is de kunst om de gewenste effecten van vrij internet te verwezenlijken, zonder de geest van de oppositie uit te fles te laten. Het internet zal daarom het strijdtoneel zijn in de komende jaren om de machtsbasis te behouden’, aldus de politiek filosoof.

Van der Zweerde heeft vijf heel verschillende dictators gekozen die op geraffineerde wijze hun macht weten of wisten te behouden. Wat hen echter verbindt is dat zij allen het hoofd zijn of waren van een kleine staat die in de schaduw ligt van een dictatoriale grootmacht. Absoluut een voordeel volgens Van der Zweerde: ‘Kleine landen kunnen veel eenvoudiger dictatoriaal geregeerd worden. Vaak is een bepaalde clan economisch heel machtig en zijn ze etnisch homogener dan grote landen. Daardoor hebben ze veel minder problemen met allerlei opstandige minderheden.’

Ilham Aliyev – Azerbeidjan (2003 – heden)

Medium ilham aliyev par claude truong ngoc juin 2014

‘Aliyev weet heel goed gebruik te maken van geopolitieke omstandigheden op dit moment. Hij is een behoorlijk smerige dictator en heeft onlangs de oppositie de kop ingedrukt en in de gevangenis gegooid. Dit was mogelijk aangezien hij weet dat de Europese Unie hem nodig heeft voor een alternatieve toevoer van olie. Indien Rusland geen gas en olie meer levert is Europa aangewezen op landen als Azerbeidjan. Daarnaast is het land in hoge mate eigendom van de presidentiële familie. Zijn dochter heeft een vermogen overgehouden aan de organisatie van het Songfestival en geeft een duur lifestyle-magazine uit. Dat geeft hen ook een glossy uitstraling en een zekere internationale legitimiteit. Je kunt niet zeggen dat ze achterlijk of primitief zijn.’

António Salazar – Portugal (1932 – 1968)

Medium antonio salazar 1

‘Salazar is vergelijkbaar met generaal Franco, maar hij heeft het veel langer volgehouden. Het slimme van Salazar is dat hij nooit de grens heeft opgezocht en hij was daarmee in zekere zin een gematigde dictator. Door zowel communistische als fascistische partijen te verbieden is hij trouw gebleven aan een middenkoers van autoritair katholiek corporatisme. Veel dictators begaan de fout een extreem-rechtse of extreem-linkse beweging het vuile werk op te laten knappen, bijvoorbeeld via knokploegen. Hierdoor worden dictators zelf met een extreme ideologie geassocieerd. Salazar wist door zijn middenkoers aan geloofwaardigheid te winnen, zeker in conservatieve kringen. Bovendien heeft het regime in Portugal heel handig de schaduw opgezocht van Spanje waardoor het veel minder aandacht kreeg.’

Józef Piłsudski – Polen (1918 – 1935)

Medium jozef pilsudski1

‘Piłsudski was de dictator van Polen tot de Tweede Wereldoorlog. Ik vermoed dat weinigen van hem gehoord hebben en dat komt waarschijnlijk door die oorlog. In het interbellum waren er heel veel dictaturen en die zijn ermee weggekomen vanwege de oplopende oorlogsspanning. De vraag wie een potentiële vijand zou kunnen zijn was belangrijker dan wat voor een regime een land had. Piłsudski was niet bijzonder vernuftig om zijn macht te handhaven, maar heeft enorm mazzel gehad door de groeiende dreiging van Duitsland. Polen werd in die tijd een hoop zaken vergeven die anders een probleem zouden zijn geweest voor veel andere landen. Toch legde ook hij zelfbeheersing aan de dag door zich niet te bedienen van excessief geweld en zelfverheerlijking.’

Lee Kuan Yew – Singapore (1959 – 1990)

Medium lee kuan yew

‘Lee Kuan Yew is de grondlegger geweest van het dictatoriale systeem dat economische groei realiseert via een geliberaliseerde markt, maar dat tegelijkertijd heel onderdrukkend is. Door die economische groei werd zijn leiderschap door een groot deel van de bevolking als legitiem gezien en genoot het ook populariteit, hoewel Singapore onder zijn leiding een echte politiestaat was. Het Singaporese model is daarom het grote voorbeeld voor de huidige moderne leiders met dictatoriale ambities. Toch verwacht ik dat er op den duur meer vrijheid komt in Singapore omdat mensen ook daar uiteindelijk eisen gaan stellen.’

Aleksandr Loekasjenko – Wit-Rusland (1994 – heden)

Medium cppdalexander lukashenko 2c opening of slavianski bazar 2014

‘Toen Loekasjenko aan de macht kwam werd hij door veel mensen belachelijk gemaakt, maar ondertussen zit hij er al heel lang. Hij is erin geslaagd de economie niet helemaal naar de knoppen te laten gaan. Bovendien heeft hij een permanente machtsbasis en draagvlak op het platteland weten te creëren doordat hij de collectieve landbouw van de sovjettijd heeft gehandhaafd. Daardoor vond er namelijk geen kaalslag plaats zoals dat in Oekraïne en Rusland wel het geval is geweest.

Met de crisis in Oekraïne ontstaat voor Loekasjenko opeens de mogelijkheid om een vredestichter te worden. Samen met Rusland en Oekraïne vormde Wit-Rusland het Russisch sprekende hart van de Sovjet-Unie. Als hij een beetje geluk heeft organiseert hij een vredesconferentie met de twee strijdende partijen. Mocht hij daarin slagen, dan wint hij aan legitimiteit. Erg slim natuurlijk om zo gebruik te maken van het conflict van zijn buurlanden.’


De Nacht van de Dictatuur is hét jaarlijkse evenement waar onderdrukking en de werking van dictaturen centraal staan. De Nacht is als tegenhanger van de VN Dag voor de Democratie in het leven geroepen om op een andere manier stil te staan bij de betekenis van democratie en rechtsstaat. Het evenement wordt georganiseerd in meerdere steden. In Den Haag bij ProDemos, het Humanity House, Museum de Gevangenpoort, het Nutshuis, Atrium Den Haag. In Nijmegen wordt de Nacht van de Dictatuur door het Soeterbeeck Programma van de Radboud Universiteit en Lux georganiseerd. Voor meer informatie, zie nachtvandedictatuur.nl.


Beeld: Wikimedia Commons