De vlammenwerper op Heijermans

Herman Heijermans schrijft de plot van zijn 28ste toneelstuk eerst als ‘cursiefje’ in het Algemeen Handelsblad, op 3 september 1910 onder het pseudoniem Samuel Falkland gepubliceerd met als titel Een erfenis.

Medium toneel

Dat plotje gaat als volgt. De op drift geraakte Rotterdammer Gerrit, telg uit een geslacht van voddenboeren, de familie Bien Aimé, sterft plotseling in het pension van zijn onder schulden bedolven broer Prosper. Hij blijkt een ton op de bank te hebben. De familie aast op de erfenis. Gerrit was echter getrouwd. En zijn weduwe Pollie heeft nóg een verrassing.

Het toneelstuk Beschuit met muisjes gaat bij Heijermans’ Tooneelvereeniging op 24 december 1910 in première in de Hollandsche Schouwburg aan de Amsterdamse Plantage Middenlaan. Het stuk flopt en wordt al in januari 1911 van het repertoire (‘van de rol’) gehaald – volgens de auteur vanwege ‘miserabel spel en rotte regie’. Het wordt anno 2014 door een troep jonge acteurs gespeeld bij Toneelgroep Oostpool in de regie van Joeri Vos. Op 3 december, de dag van de honderdvijftigste verjaardag van Heijermans, staat het in de Amsterdamse Stadsschouwburg, waar zijn stukken in zijn eigen tijd nooit welkom waren. In het mooie boek over Herman Heijermans, Geluk, schrijft Hans Goedkoop dat in Beschuit met muisjes het Hollandse burgerdom ‘proletarisch over de hekel wordt gehaald’. Oftewel: ‘Klassenstrijd via de lach.’ Joeri Vos heeft er nu zijn vlammenwerper op gezet.

In het begin is dat even wennen. De expositie van plot en fabel is bij Heijermans al vrij taai, de dialogen zijn hier vooral bitter en aan de stroeve en lange kant. Maar als het grillige mozaïektapijt van boosaardige egoïsten eenmaal is gelegd, wordt duidelijk welk zuur vlees we hier in de kuip hebben. We worden als het ware naar binnen gezogen in Heijermans’ schaduwzijde, in de zwarte inborst van zijn vertrouwde (anti)helden. In de tweede akte, de nazit van de begrafenis, kan volop geoogst worden. Hier slaat de kwaadaardigheid met mokerslagen toe. De voor onze ogen in de grondverf gezette en warmgedraaide bourgeoiscreaturen verworden in de tweede akte tot vraatzuchtige monsters, die bovendien ook nog eens een ruim gesorteerd verrassingspakket van bijvangsten uit het slapstick-repertoire tot hun beschikking hebben. Met in de voorste linies de mij tot nu toe onbekende Roland Haufe, die een lenige topcreatie maakt van de drankdoordrenkte oom Aristide.

Als de boel eenmaal is ontploft, op de tonen van het eindeloos gevarieerde Aveeee-Mariiiia van dochter Félicité (een mooi doorlopend nummer door Ruta van Hoof), volgt de finale, waarin Heijermans de boel op scherp zet. Met ruim baan voor de verdedigingsmonoloog van de weduwe Pollie (Mariana Aparicio Torres). Je ziet de schrijver hier razendsnel schakelen. Het gedoodverfde slachtoffer slaat opeens een bijzonder venijnige toon aan tegenover Prosper Bien Aimé. Die heeft de jacht op de erfenis hoog ingezet en voert haar ruim twee uur lang met verve aan. De antiheld krijgt een sterke vertolking van Rick Paul van Mulligen, die hier een kant van zijn talent toont die ik nog niet eerder zó zag: een hysterisch maar welgemikt om zich heen meppend oratorisch monster, hyper-intelligent en oergeestig, zeker wanneer hij zijn juridische kennis over huwelijkse voorwaarden en de rechten van ongeboren schepsels breeduit mag etaleren.

Beschuit met muisjes is een bijzondere bijdrage aan de honderdvijftigste verjaardag van de schrijver (en zijn negentigste sterfdag, afgelopen week). Het is vooral ook een memorabele hommage van een jonge generatie toneelmakers aan een van onze grote toneelzonen. Het is niet te vergeten een sterk debuut van regisseur Joeri Vos in de grote zaal. En dan: de voorstelling accentueert een kwaliteit van Herman Heijermans die in de slotpassage van Hans Goedkoops biografie fraai wordt verwoord: ‘Ik kreeg een Heijermans voor ogen die oneindig veel tweeslachtiger en grilliger was dan hij wilde zijn. Hij leefde.’


Beschuit met muisjes speelt nog t/m 29 januari 2015 door Nederland, toneelgroepoostpool.nl

Beeld: Beschuit met muisjes, Toneelgroep Oostpool/ Edwin Deen