De volksopstand die burgeroorlog is geworden.

Vaak is het Syrische conflict geplaatst in de context van de zogenaamde ‘Arabische lente’: een volksopstand tegen een repressieve dictator, zoals in Egypte, Libië en Tunesië. En wellicht kan de aftrap van de Syrische strijd, in het zuidelijke stadje Deraa, inderdaad in dat licht bezien worden. Grote groepen mensen gingen toen de straat op om democratische hervormingen en een einde aan de onderdrukking af te dwingen.

De gelijkenis met het Tahrirplein leek meteen al treffend. Het leger reageerde met grof geweld en daar hield de gelijkenis dus ook meteen weer op. Maar het leek op z'n minst nog op de Libische opstand, zonder de westerse interventie dan natuurlijk. Want ook de Syriërs richtten een rebellenleger (het FSA) op om de dictator dan maar met gelijke munt terug te betalen en hem gewapenderhand uit zijn riante presidentiële paleis te verdrijven.

Het conflict is echter al weer een jaar en - volgens de VN - zestigduizend doden verder en we kunnen ons beter opmaken voor een conflict dat de magnitude van de Bosnische oorlog in de jaren negentig gaat bereiken en misschien nog wel erger dan dat. Door de inclusie van obscure, jihadistische groeperingen zoals het al-Nusra-front in het FSA is de populariteit van de oppositie weggevallen bij gewone, welwillende Syriërs. Afgelopen dinsdag vertelde de beroepsofficier Farouq (38) me nog hoe hij ’s nachts wakker lag van zijn dienst voor het Syrische leger uit wroeging, omdat hij diep van binnen dezelfde hervormingen wilde als de oppositie. Maar nu niet meer, want: ‘Sinds het FSA de buitenlanders naar Syrië heeft gehaald en Iraki’s, Tsjetsjenen, Afghanen en Saoedi’s de gevechten laat voeren is mijn geweten zuiver. Het zijn honden die de islam perverteren, die krijgsgevangenen executeren, die vrouwen onteren (lees: verkrachten) en van Syrië een Talibanstaat willen maken!’ Dat klinkt als de gebruikelijke Assad-propaganda, maar inderdaad bedienen de jihadisten zich van een zeer reactionaire islamitische filosofie en bestaan ze vaak uit geharde veteranen uit de conflicten afgelopen jaren in Irak, Afghanistan en Tsjetsjenië. De soennitische Tariq (28) wilde zich bij hen aansluiten, maar schrok ervoor terug omdat hij een 'heiden’ genoemd werd, daar hij zich elke dag scheert. 'Het zijn geen eerbare mensen. Dat ik geen baard laat staan, was genoeg reden om me te waarschuwen dat ze mijn zussen wel eens zouden komen “aanpakken”. En ik kreeg meteen te horen dat ik dan moest meekijken, om me een lesje te leren. Inmiddels weet ik dat dit inderdaad letterlijk is gebeurd bij andere families. God helpe dat deze lui het nooit voor het zeggen krijgen hier.’

In rapporten van de VN wordt ook vaak buitensporig geweld genoemd van deze groeperingen tegen christelijke en sjiitische minderheden. Hetgeen het regime van Assad (zelf een sjiiet) weer verder uitspeelt door in gebieden waar voornamelijk sjiieten wonen de soennieten te deporteren of te vermoorden. Zoals afgelopen week gebeurde in het stadje Haswiyeh, waar rond de honderd soennieten met onder meer messen afgeslacht werden, in een dorp dat in sjiitsch gebied ligt. De politieke leiding van het FSA noemde het al etnische zuivering. U ziet, de balkanisering van het conflict is nagenoeg compleet.

Het FSA ziet inmiddels ook het polariserende gevaar van de buitenlandse jihadisten in, getuige een FSA-rebellenleider in Idlib, die opmerkte dat 'we niet tegen Bashir al-Assad vechten om een autocratisch regime in te wisselen voor een religieuze gevangenis’.

Probleem is dat groepen als al-Nusra meer ervaring, een beter moreel en beter uitgewerkte tactieken hebben dan het FSA en dat de oppositie eigenlijk militair niet zonder ze kan. Anders gezegd: zonder jihadisten voorlopig geen val van Assad. Een langer durende bloedige strijd zou kunnen overslaan naar het nog immer labiele Irak en Libanon. Een dusdanige - nog verdere - escalatie zou het Westen en vooral Turkije uiteindelijk tot direct ingrijpen nopen. Het is een sombere gedachte, maar misschien ligt dáár pas het einde van dit bloedbad in zicht. Hoe het ook zij, elke associatie met die Arabische lente is in ieder geval wel naar de knoppen, om het zo maar te zeggen.


Bauke Baljeu is Midden-Oosten specialist en beginnend freelance journalist. Hij is oud-student van de gerenommeerde Britse correspondent Robert Fisk
(The Independent en CBC) en heeft de afgelopen weken in de omgeving van Damascus gesprekken gevoerd.