De voorbije tijd van Cronkite

Walter Cronkite, de eerste en beroemdste anchorman van de Amerikaanse televisie, wordt na zijn dood herdacht als ‘de reus uit het gouden tijdperk van de televisiejournalistiek’, de man wiens naam ‘synoniem was met het nieuws’. Afgelopen week overleed hij op 92-jarige leeftijd. De laatste keer dat hij voor zijn maatschappij CBS op het scherm verscheen, was hij in Frankrijk om de gevallenen van de invasie (6 juni 1944) te herdenken. Aan het einde van de uitzending liet hij een paar tranen. Waarom? Uit verdriet om de tienduizenden gesneuvelden, de aangrijpendheid van het moment. Vanzelfsprekend. Maar misschien ook wel omdat hij besefte dat zijn tijdperk en zijn leven voorbij waren.
Zijn naam is verbonden met historische gebeurtenissen: de moord op Kennedy, de maanwandeling van Neil Armstrong. In 1968 kwam hij tot de conclusie dat de oorlog in Vietnam niet kon worden gewonnen. Dat heeft hij zijn publiek zorgvuldig beargumenteerd uitgelegd. Hij wist waarover hij praatte, hij was een aimabele verschijning met overtuigingskracht, hij eindigde zijn uitzending onveranderlijk met ‘And that’s the way it is’. Het publiek geloofde hem, en terecht. Hij heeft geen verschrikkelijke vergissingen gemaakt, hij heeft zich niet door een of ander belang laten corrumperen. Hij werd ‘de betrouwbaarste Amerikaan’ genoemd.
Bij zijn dood vraag je je weer eens af wat er de afgelopen twintig jaar met het nieuws is gebeurd. De anchormen en -women zijn gebleven, maar de programma’s van de grote networks, CBS, NBC en Fox zijn drastisch veranderd en gekrompen. Het nieuws is hoe langer hoe lokaler geworden. En dan hebben we CNN, met de bewonderenswaardige Wolf Blitzer als de voornaamste anchorman. Hij staat in de Situation Room, de studio waarvan je denkt dat het de cockpit van de planeet is.
CNN met zijn internationale net van correspondenten en deskundigen is het enige station dat nog continu de moeite waard is als je wilt weten wat er in de grote wereld gebeurt. Maar ook daar hebben ze zich niet aan de nieuwe tijd onttrokken. Als Blitzer klaar is met zijn nieuws komen de Cafferty Files onder leiding van Jack Cafferty, die halverwege de uitzending een stelling heeft gelanceerd. Dat heeft hij gedaan ten behoeve van de bloggers die hun reacties kunnen mailen. Cafferty leest er zonder commentaar een aantal voor. Bij sommige denk je: daar zit wel iets in, andere zijn van een verbijsterende domheid. Wacht even met je oordeel. Dit hoort tot de publieke opinie van de wereldmacht.
Ongeveer sinds het vertrek van Cronkite en zijn generatiegenoten heeft het televisienieuws geleidelijk twee veranderingen ondergaan. Door de concurrentie zoals die wordt uitgedrukt in de kijkcijfers is het steeds leuker geworden. De presentatie is al lang geleden veranderd in een show waar de presentatoren achter de tafel grapjes maken, elkaar ontzet aankijken, al naar gelang het onderwerp. Het hele proces is het best beschreven door Neal Gabler in zijn boek Life: The Movie. How Entertainment Conquered Reality, uit 1999.
Nadat deze opvrolijking tot een onontkoombare verplichting was geworden, ook in Nederland, begon zich als gevolg van de verbreiding van internet de democratisering van het nieuws te voltrekken. Die heeft twee kanten. Door de ontwikkeling van de digitale technieken kan iedereen zich nu ‘burgerjournalist’ noemen. Je bent getuige van een historische demonstratie, een moord, een ongeluk, een brand, een ontploffing. Je blijft kalm, grijpt je digitale gereedschap, legt alles vast en soms blijkt dat je de wereldmedia hebt bereikt. Daar is niets op tegen. Burgerjournalistiek in deze vorm bevordert de nieuwsvoorziening. Over het nieuws heeft iedereen zijn mening. Dat is waarschijnlijk al het geval sinds het begrip ‘nieuws’ is ontstaan. Internet maakt het iedereen mogelijk zijn mening te mondialiseren, waarmee er een onmeetbaar extra gewicht aan wordt toegevoegd. Vrijheid van meningsuiting is een groot goed, zeggen we tegenwoordig, daar mag niet aan worden getornd. Ik zal de laatste zijn die dat van plan is.
Maar kijk ook eens naar het resultaat, bijvoorbeeld op de internetkrant nu.nl. Aan het einde van ieder bericht wordt de lezer in staat gesteld zijn mening te geven. Vaak is het resultaat een helse kakofonie van anonieme instant ruziezoekers, van wie de grote meerderheid verenigd wordt door het feit dat ze er niets van weten. Het nieuwsgierigst ben ik naar de commentaren die je niet kunt lezen, omdat die ‘verwijderd zijn door de redactie’.
Natuurlijk bestaat er nog wel een goed geïnformeerd publiek dat er prijs op stelt door deskundige journalisten op de hoogte te worden gehouden, niet alleen van het nieuws. Ook de achtergronden en de analyses doen terzake. Maar dit publiek vormt niet meer de openbare mening zoals in de tijd van Walter Cronkite. Een anchorman, een commentator, een columnist die nu zijn bijdrage zou eindigen met een ‘And that’s the way it is’, loopt de kans om een ‘O ja? Dat zullen we nog wel eens zien!’ als antwoord te krijgen, met eventueel een klap voor zijn kanis. De dagen van Walter Cronkite zijn voorgoed voorbij.