De Groene Live #26: Strijd om de ziel van Amerika. Kijk woensdag om 20.30 naar de live-uitzending. Meer informatie

Het MH17-proces

De vraag als wapen

Beïnvloed door staatspropaganda geloven de meeste Russen niet dat hun land betrokken is bij het neerhalen van vlucht MH17. Ze geloven ook niet dat waarheidsvinding überhaupt mogelijk is.

Knuffels ter nagedachtenis van de MH17-slachtoffers op de plek waar het vliegtuig neerstortte, Rozsypne, Donetsk, Oekraïne, 9 maart © Alexander Ermochenko / Reuters / ANP

Dmitri Peskov, woordvoerder van de Russische president Vladimir Poetin, staat bekend als iemand die journalisten graag laat wachten. Zelfs, of misschien vooral, wanneer het om prangende vragen gaat. Bijvoorbeeld nadat het staatstelevisiekanaal RT twee jaar geleden een interview uitzond met twee mannen die verdacht werden van het vergiftigen van dubbelspion Sergej Skripal op Brits grondgebied. Ze waren ontmaskerd als agenten van de Russische militaire inlichtingendienst, maar in de Russische uitzending poseerden ze, niet geheel overtuigend, als gewone toeristen. Terwijl Westminster er schande van sprak, had een dag later Peskov het interview nog steeds niet gezien. ‘Ik had geen tijd’, zei hij. Zijn ‘persoonlijke mening’ deed ook niet ter zake.

Opmerkelijk dus dat toen vorige maand de website Bonanza Media (mede opgericht door de Nederlandse blogger Max van der Werff) oude documenten uit het jit-onderzoek lekte en de meeste Russische media dat overnamen en titels gaven als ‘Nederland bericht over afwezigheid van Buk-raket in mh17-rampgebied’, Peskov zijn reactie diezelfde middag al klaar had. Dat de woordvoerder tijd vond om commentaar te geven op een ongeverifieerd lek op een obscure, Engelstalige site zegt veel over de koers die Moskou zal aanhouden nu de rechtszaak eindelijk van start gaat.

Drie Russen en een Oekraïner staan terecht voor moord en doodslag wegens hun rol in het transport van de Buk-raket die vlucht mh17 neerhaalde. Geen van de vier wordt ervan beticht op ‘de knop’ te hebben gedrukt die de Buk-raket tien kilometer de lucht in lanceerde. Ook behoren ze niet tot de top van de commandostructuur, die volgens het jit (Joint Investigation Team) tot aan het Kremlin reikt. Ze behoren tot de middenlaag, tussen de modderige grond van de lanceerlocatie en de rode torens van het Kremlin in.

En toch is het vanuit Nederlands perspectief verleidelijk om de verdachten te zien als een verlengstuk van de Russische staat. De hoop is dat het proces, hoe traag ook, uiteindelijk zal resulteren in de waarheid. Maar terwijl het Openbaar Ministerie klaar zit voor de schaakmatch, maakt Rusland zich op voor een pokerspel. Wat al vaststaat, is dat het een spel vol vraagtekens zal zijn.

Want zolang Moskou geen echt antwoord wil geven op wat er die dag plaatsvond, is het enige verdedigingswapen de vraag. Specifieker, de retorische vraag die opgeworpen wordt maar onbeantwoord dient te blijven. Zoals de titel van een roman van de beroemde revolutionaire Russische schrijver Alexander Herzen luidde: Wie is schuldig? De connotatie is natuurlijk: niemand. Of iedereen? In de geschiedenis, schreef Herzen, ‘is veel te vinden dat toevallig, stom, mislukt en verward is’. Als het aan het Kremlin ligt gaat ook de zaak-mh17 omringd door zo veel mogelijk verwarring de geschiedenis in.

Over het samenspel tussen Russische staatsmedia, trollen en complotdenkers in het verspreiden van alternatieve versies over het neerhalen van mh17 is al veel gezegd en geschreven. Wat vooral opvalt is hoe weinig Moskous verhaal in de afgelopen zes jaar is veranderd, terwijl het jit nauwgezet bewijs aan het verzamelen was.

De lekken van Bonanza verwijzen bijvoorbeeld naar de theorie dat een Oekraïense straaljager mh17 zou hebben neergehaald, een van de allereerste alternatieve versies die allang is ontkracht. Vadim Loekasjevitsj kan het nog zo vertellen. Vier dagen na de crash gaf het Russische ministerie van Defensie een persconferentie waarin het radarbeelden liet zien die een Oekraïens gevechtsvliegtuig in de buurt van de Boeing zouden aantonen. Als voormalig ontwerper van straaljagers in de Sovjet-Unie was Loekasjevitsj uitgenodigd door het televisiekanaal rbk om de persconferentie te becommentariëren. Hij deed de theorie meteen af als onzin. ‘Voor iedereen die zelfs maar een beetje verstand van dit soort dingen heeft was het overduidelijk dat het niet waar kon zijn. Maar door dat uit te spreken werd ik de eerste die in het openbaar stelde dat onze militairen niet de waarheid spraken’, vertelt hij.

Inmiddels heeft ook Defensie de theorie stilletjes laten vallen. Maar voor Loekasjevitsj is het tegengaan van fakes rond mh17 inmiddels een fulltime bezigheid, waar hij tijd voor heeft omdat hij niet lang na zijn tv-optreden zijn baan verloor. ‘Het houdt me bezig omdat de lawine van leugens die vanaf het begin is ingezet nog steeds niet is gestopt.’

Het informatie-offensief vanuit Moskou was de eerste jaren na de crash het heftigst. Daarna werd het stiller. Het liefst zou het Kremlin zien dat er collectieve amnesie optreedt rondom het thema. Het begin van de mh17-rechtszaak zal door Rusland vooral worden opgevat als het startsein voor weer een nieuwe lawine van ‘bewijzen’ en vragen bedoeld om de conclusie van het jit te ondergraven dat het om een Russische Buk-raket gaat die werd gelanceerd vanuit gebied dat onder de controle stond van pro-Russische separatisten.

Een paar weken voor het begin van het proces vroeg ik op een persconferentie aan Maria Zacharova, woordvoerder van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken, of Moskou de legitimiteit van de rechtbank in Den Haag in de zaak erkent. Ze leek beledigd. ‘U concentreert zich op een klein stukje van de puzzel’, klaagde ze. Veel liever wilde ze teruggaan naar het jit-onderzoek dat de basis vormt voor de rechtszaak en dat volgens haar gekenmerkt wordt door ‘achterkamertjespolitiek, het uitsluiten van deelnemers, en een informatiecampagne’. Hoe zit het met de radardata van Rusland en de ‘enorme’ brokstukken die niet zouden zijn onderzocht? Terloops suggereerde ze nog dat het onderzoek wordt beïnvloed door commerciële belangen. Het zijn beschuldigingen die al jarenlang worden geuit en door het jit en onderzoekers zoals Bellingcat telkens van de hand zijn gewezen.

‘Weet u wel hoeveel rampen of moorden er zijn die nog altijd niet zijn uitgezocht?’

Hoe zou Rusland reageren op een schuldig-vonnis? vervolgde ik. Opnieuw gespeelde verontwaardiging: ‘Helaas bewijst het Westen dat de grootste zaken juist tot niets leiden. Weet u wel hoeveel grote rampen of moorden er zijn die nog altijd niet zijn uitgezocht? Onlangs herdachten we nog de moord op John F. Kennedy.’

Ik verliet de persconferentie zonder antwoorden op mijn vragen, maar met een waslijst aan verwarrende tegenvragen rijker. Want wat heeft bijvoorbeeld Kennedy te maken met mh17?

Rusland wil figuren die door het Westen worden uitgeroepen tot paria nog weleens omarmen, als een diplomatieke ‘lekker puh’. Maar dat geldt niet voor de hoofdpersonen van het mh17-proces. Hier geen geparadeer op de staatstelevisie, zoals bij de Skripal-verdachten. Of ze achter de schermen financiële of juridische steun ontvangen blijft een goed bewaard geheim. Ik vraag het aan Igor Girkin, nom de guerre Strelkov, hoofdverdachte in het mh17-proces. ‘Nee, ik voel geen enkele steun’, zegt hij. De Russische leiding handelt volgens hem vanuit eigen belang en niet ‘namens het volk’.

Sinds 2014 is er veel veranderd. Rusland heeft bereikt wat het wilde in Oost-Oekraïne, namelijk controle en ontwrichting. De droom van Girkin om een Groot-Rusland te bouwen door de gebieden te annexeren, net zoals de Krim, is niet meer aan de orde. Zelfs de man die namens het Kremlin het conflict in Oekraïne entameerde en volgens het jit er persoonlijk op toezag dat de Buk zou worden geleverd, Vladislav Soerkov, werd onlangs aan de kant geschoven.

Nu is Girkin een criticus van hetzelfde systeem dat hem de hoogste functie uit zijn leven bezorgde: ‘defensieminister’ van de zelfverklaarde Volksrepubliek Donetsk (dnr), het gebied in Oost-Oekraïne waar mh17 neerstortte. Vanuit daar lobbyde hij bij het Kremlin voor meer militaire steun en zwaardere wapens. Hij wordt internationaal gezocht, maar zelf maakt hij het anderen nogal makkelijk om hem op te sporen. Op een grauwe ochtend in februari benader ik hem op een centraal plein in Moskou, waar hij met een tiental anderen bij de presidentiële administratie een protestbrief wil indienen tegen Poetins plan om de grondwet te veranderen.

Natuurlijk zal Girkin niet verschijnen in de rechtbank en zal hij zich er niet laten verdedigen door een advocaat (in tegenstelling tot medeverdachte Oleg Poelatov, die zich wel laat verdedigen). ‘Zelfs als ik er onder dwang naartoe word gebracht, zal ik zwijgen’, zegt hij. En toch lijkt hij, 2500 kilometer verwijderd van de rechtbank op Schiphol, iets recht te willen zetten. Hij weet dat ik hem die ene vraag ga stellen en staat me alsnog te woord. Bent u schuldig? ‘Het waren niet de separatisten die de Boeing hebben neergehaald. Dat is alles wat ik kan zeggen’, zegt hij. Wie dan wel? ‘Dat is niet aan mij om te bepalen.’ Deze uitspraak, die hij al eerder deed, wordt vaak geïnterpreteerd als een impliciete vingerwijzing naar het Kremlin. Weer een antwoord dat meer vragen oproept. Maar Girkin weet waar hij moet stoppen. Want uiteindelijk leeft hij bij gratie van de mensen die hij openlijk bekritiseert.

Het is zeer onwaarschijnlijk dat Rusland de mannen zal uitleveren. Ten eerste omdat dat tegen de eigen wet in zou gaan, maar ook omdat het enorm gezichtsverlies zou betekenen. Toch speculeren sommige Russische commentatoren nu voorzichtig dat Moskou een deal overweegt als het daarmee verdere escalatie van het rechtsproces en een bekentenis over de eigen rol in het Oekraïense conflict kan ontwijken. Hoewel het nog lang niet zover is, suggereert een recent onderzoek van opinie-onderzoeksbureau Levada Centrum in opdracht van kennis- en debatpodium Raam op Rusland en de Universiteit Leiden dat een kleine meerderheid van de Russen het betalen van smartengeld zou steunen.

Dat strookt ook met mijn eigen ervaring. De Russen die van mh17 afweten noemen het een verschrikkelijke tragedie en zijn vol medeleven. Niettemin blijven de meesten als het over blaam gaat terughoudend. Compensatie en excuses, ja, maar alleen indien er overtuigend bewijs wordt geleverd dat de drie Russen schuldig zijn én in directe opdracht handelden van Moskou.

En dat leidt weer terug naar mijn interactie met Zacharova, woordvoerder van Buitenlandse Zaken. Haar antwoord speelt in op de twijfel die bij veel Russen leeft. Dat wordt vergemakkelijkt door het feit dat er ook onder onafhankelijke journalisten beperkt aandacht is voor de zaak. Het aantal Russen dat zich actief bezighoudt met het onderzoeken van de ramp is op een hand te tellen.

Er is simpelweg te veel te doen, zegt Roman Dobrochotov, hoofdredacteur en oprichter van onderzoekssite The Insider. Samen met Bellingcat traceerde hij twee hooggeplaatste Russische officieren op basis van tapgesprekken die het jitheeft vrijgegeven. ‘Er zijn in Rusland maar een stuk of tien onafhankelijke media die onderzoek doen en er zijn honderden thema’s in binnen- en buitenland om over te berichten. Oorlogen, moorden, corrupte politici, martelingen door de fsb. We leven hier niet in Zwitserland.’

Het is een onweerlegbaar punt. Russen hebben een dikke huid voor misstanden en wangedrag door hun leiders. In een land waar al talloze tragedies in de doofpot zijn verdwenen, zullen velen zich sceptisch verhouden tegenover zelfs al het idee dat waarheidsvinding überhaupt mogelijk is. De mh17-rechtszaak is bovenal belangrijk voor de nabestaanden. En in het beste geval zou het voor veel Russen ook een voorbeeld kunnen zijn van wat het betekent om de onderste steen boven te krijgen. Zoals Loekasjevitsj zegt: ‘Ik wil in een wereld leven waar het goed het kwaad overwint, de waarheid de leugen. Dat is wat ik verwacht van de Nederlandse rechtbank.’ Gezien de omstandigheden is het een torenhoge verwachting, maar zijn stem is vol hoop.