Dick Swaab over de evolutie en ons brein

De vrije wil is een plezierige illusie

In zijn boek Wij zijn ons brein maakt de wereldberoemde neurobioloog Dick Swaab glas- helder dat we in de baarmoeder worden geprogrammeerd voor de rest van ons leven. ‘We hebben geen hersenen, we zijn onze hersenen.’

Medium groene brein binnenwerk def

KWIEK LOOPT Dick Swaab vanuit de ontvangsthal van het AMC voor zijn gasten uit naar de achterzijde van het enorme ziekenhuis, waar het Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek is gevestigd. Hier werkte hij ruim 25 jaar als directeur, naast zijn hoogleraarschap in de neurobiologie aan de Universiteit van Amsterdam. Sinds een paar maanden is hij met emeritaat. Maar hij is nog dagelijks in het instituut vanwege zijn levenspassie: hersenonderzoek, vooral naar depressie en de ziekte Alzheimer, en het begeleiden van promovendi. Vorige maand verscheen zijn langverwachte boek Wij zijn ons brein: Van baarmoeder tot Alzheimer, een boeiend relaas over de hersenen in al zijn facetten volgens de laatste stand van zaken in het wetenschappelijk onderzoek. Hij beschrijft daarmee de mens vanaf de conceptie tot en met de dood: de hersenen houden ermee op en daarmee eindigt een mens, want ‘een ziel bestaat niet’.
De hersenen lijken voor de buitenstaander een mysterie, maar Swaab ontvouwt in zijn boek helder de wereld onder de schedel: 'een efficiënte informatieverwerkende rationele biologische machine’ die anderhalf kilo zwaar is, honderd miljard neuronen bevat en nog eens tien keer zoveel aan gliacellen (een soort 'lijm’, waarvan Einstein er veel bleek te hebben) wat tezamen zorgt voor de overdracht van chemische boodschappen, inclusief het geheugen. Het product van de interactie van al die miljarden zenuwcellen is onze 'geest’: 'Zoals een nier urine produceert, produceert het brein de geest.’
Door zijn jarenlange onderzoek, zo stelt Swaab, is hij tot de deterministische en materialistische conclusie gekomen dat we geen hersenen hebben maar onze hersenen zijn. De natuurkundige en chemische processen in onze hersenen bepalen hoe we reageren en wie wij zijn, en dat wordt allemaal voor de rest van ons leven reeds bepaald in de baarmoeder. Voor een vrije wil is volgens hem eigenlijk niet veel plaats. 'Het is een plezierige illusie.’
Swaab is een opgewekte man, van nature. 'Ik heb het drukker dan ooit, en met pensioen gaan, dat doe ik natuurlijk niet’, zegt hij in zijn werkkamer, die in een oogopslag verraadt in welke richting hij zich sinds zijn kandidaatsexamen geneeskunde heeft gespecialiseerd. Op zijn bureau staat een koffiemok beschilderd met hersenmotieven. Zijn presse-papier is een brok hersenkoraal. De laatjes van een kaartenbak in de hoek dragen labels als 'angst’ en 'schizofrenie’. Hij pakt een klein houten kistje. Het bevat een gipsmodel van de menselijke hersenen. Het model uit 1909 was van zijn grootvader, ook arts. Voorzichtig strijkt hij over de bovenkant van het brein.
In zijn carrière heeft hij nooit afgeweken van het beginsel dat wetenschappelijk onderzoek waardevrij dient te zijn en geen grenzen kent. Dat klinkt voor de hand liggend, maar zijn vakgebied raakt bij uitstek ethische dilemma’s en ideologische en existentiële levensovertuigingen, die weer onderhevig zijn aan maatschappelijke mode. De nature/nurture-discussie - biologische versus maatschappelijke verklaringsmodellen - loopt als een pendulebeweging door de tijd heen. Heel wat taboes heeft hij onbedoeld gekraakt, wat vaak gepaard ging met harde en vaak op de persoon gespeelde kritiek. De ontdekking - bij toeval - in 1990 van de 'homokwab’ (een groter structuurtje in de hypothalamus), zorgde voor een enorme rel. Swaab kreeg dreigbrieven thuis met als aanhef 'dr. Mengele-Swaab’. Of zijn stelling dat onze genderidentiteit en seksuele oriëntatie al wordt bepaald in de baarmoeder, en mannelijk of vrouwelijk gedrag niet door de maatschappij wordt gestuurd: het maakte in de jaren tachtig feministes razend. Zijn afscheidsrede stond in het teken van de dood. Swaab pleitte voor een 'uitburgeringscursus’ zodat iedere Nederlander zich kan voorbereiden op zijn levenseinde. 'We zijn als de dood voor de dood. Dat kun je alleen veranderen door goede voorlichting te geven over de laatste fase van ons leven, zodat je eventueel uit vrije wil het leven kunt laten beëindigen’, stelde hij. En last but not least vindt hij dat er nog één taboe onderzocht moet worden: aanleg voor pedofilie. 'Zitten de hersenen van pedofielen anders in elkaar dan bij niet-pedofielen? Het is belangrijk om te weten wat de factoren zijn, en of ze te voorkomen zijn’, zegt hij.

U MOET een sterk karakter hebben, u heeft heel wat stormen aan kritiek doorstaan.
'Ik heb gewoon zo weinig karakter dat het daar tussendoor glijdt, haha. Karakter is datgene dat in je vroege ontwikkeling is ingegraveerd. Het is niet te veranderen. Gedrag kun je wel proberen te veranderen - daar heb je bijvoorbeeld psychotherapeuten voor. Karakter is voor een groot deel in de baarmoeder gevormd, deels genetisch bepaald en deels in het eerste levensjaar gevormd. Kinderen moeten in een omgeving komen waarin hun brein zich kan ontplooien. Als een kind wordt verwaarloosd of misbruikt, heeft dat levenslange invloed. Een goede placenta, een gezonde moeder, genetische aanleg bepalen samen je karakter.’
Was u de eerste die de invloed van levensstijl op de ontwikkeling van het brein onderzocht?
'Puur op basis van dierenexperimenten constateerde ik dat verkeerde invloed van de moeder een permanent effect heeft op de hersenen. Ik voorspelde, inderdaad als een van de eersten, in mijn inaugurele rede Bederven wij de hersenen van onze kinderen reeds voor hun geboorte? in 1980 dat voor mensen hetzelfde geldt. Schadelijke stoffen, via een rokende moeder bijvoorbeeld, kunnen de hersenen van ongeboren kinderen onherstelbaar beschadigen. Mensen waren weer eens heel boos. Helaas is het bewaarheid geworden.’
De moeder heeft het dus weer gedaan als het verkeerd gaat?
'Ik zei altijd tegen mijn moeder als zij last van mij had: het is óf omgeving, óf genetisch, maar in beide gevallen ben jij het. Zij had voor de grap een button “krankzinnigheid is erfelijk, je krijgt het van je kinderen”. Dat was haar revanche. Ik denk dat je een gezond kind moeilijk kunt tegenhouden in een normale ontwikkeling. Er moeten ernstige dingen gebeuren. Als je het nog beter zou willen doen dan een normale ontwikkeling is dat heel moeilijk. Dan moet je tegen 3,8 miljard jaar evolutie opboksen. Het zou zijn alsof je met bestraling een gunstige mutatie wil maken, de kans op schade is zoveel miljoenen malen groter. Dat risico moet je niet nemen. Je kunt ook niet verwachten dat je boven de normale ontwikkeling uit kunt stijgen.’
Wat is een normale ontwikkeling?
'Al die systemen die zijn uitgeprobeerd in die 3,8 miljard jaar en goed zijn bevonden. Alles wat minder was dan een optimum ging verloren. Dat is het grote sterven van de evolutie. Die evolutie heeft wel sprongen gemaakt. Eén daarvan is dat het brein is verdrievoudigd in volume in drie miljoen jaar. Dat is ontzettend snel.’
Maken we nu een verandering door?
'Niks van gemerkt. Dat we nu aan de vooravond staan van de eeuw van empathie, zoals primatoloog Frans de Waal beweert in zijn vorig jaar verschenen boek Een tijd voor empathie, vind ik een wanhoopskreet. Empathie is een gave om je in te leven in een ander. Dat kan gunstig gebruikt worden, meevoelen met anderen. Maar ook ongunstig. Daarom zijn mensen goed in martelen. Ze kunnen precies meevoelen met de ander. Daarom is méér empathie voor mij niet genoeg. Kampbeulen die ’s avonds bij hun gezin thuis naar Schubert luisteren en een lieve huisvader zijn, dat kan allemaal. Het lijkt me beter dat mensen leren niet blindelings achter hun leider aan te gaan. Daardoor is de ellende in de financiële wereld ontstaan. Mensen hebben altijd achter verkeerde leiders aangelopen.’
Dat is toch een sterke biologische impuls, je doet het meteen als kind.
'Alles is biologisch bepaald, ja. Een vermindering van de neiging om achter alfamannen aan te lopen, zou mijn wens zijn. Hiërarchie zit ingebakken in de groep. Apenrotsgedrag, bescherming van de soort tegen andere enge groepen of een toekomstige bedreiging. Op die basis heb je ook leiders in het geloof: je vormt een groep, die maakt je herkenbaar en daarom beschermt de groep elkaar. En dan ga je dus ook uitsluiten. Zo houd je de groep bij elkaar, en dat heeft een evolutionair voordeel. Het had nut.’
Is dat dan nu verdwenen, dat nut?
'Als je opgroeit op de Savanne met beperkt voedsel, en een andere groep strijdt om hetzelfde voedsel, dan ga je een muurtje bouwen en de hersenen inslaan van de ander, want anders ga je er zelf aan. Daar is het voordeel van verdwenen. Maar, religie is wel een dekmantel voor de oerdrijfveer van het verkrijgen van voedsel en grondstoffen. Er is niks tegen de morele aspecten van religie, die hebben ze gejat vanuit de evolutie. De oorlogen van nu zijn voor niemand een voordeel. Het is alleen maar destructie.’

SPREEKT HIER een pure neurowetenschapper of ook een maatschappijcriticus? Soms schemert er door Swaabs redenatie een door de actualiteit gestuurde stellingname. Hij schuwt het in ieder geval niet om zijn inzichten aan maatschappelijke problemen te koppelen en daarmee bewust te prikkelen. In zijn boek pleit hij in een hoofdstuk over verslaving bijvoorbeeld voor een verslavingstest voor politici.
'Zij zijn ook maar gewoon mensen, maar ze beslissen wél over ons. Ik ben er serieus voor politici te testen op verslavingsgedrag als ze werken. Een Haagse vertrouwensarts, die kan worden aangesproken als iemand denkt: die politicus gaat te ver. Dat geldt voor alcohol, maar ook voor psychiatrische problemen.’
Is het niet twee kanten van één medaille: hoge toppen, diepe dalen?
'Dat kan ja, maar verslavingszucht komt door polyformisme, kleine veranderingen in het DNA waardoor neurotransmitters, receptoren en beloningssysteem anders werken. Bij thrillseeking zie je dat ook. Risicozoekend gedrag gaat samen met een verandering in de dopamine 2 receptor, waardoor iemand minder gevoelig is voor belonende effecten in het brein. Dan heb je steeds een flinke kick nodig, dat komt wellicht ook voor bij politici. Mensachtigen die, evolutionair gezien, Afrika verlaten hebben richting Europa en Azië hadden meer van dat soort dopamine polyformismen dan de achterblijvers. Ze hadden een enorme drive, waar genetische achtergronden voor zijn. Carrièrevrouwen hadden misschien meer testosteron in de baarmoeder, maar het is moeilijk na te gaan.’
Lachend: 'Om meer vrouwen aan de top te krijgen, zou je in de baarmoeder eerst het geslacht moeten bepalen en dan extra preparaten testosteron moeten toedienen. Serieus, nee ik geloof dat je niet tegen de evolutie op kan. Die mechanismen werken vrij goed. Om iets beters tot stand te brengen, verpest je waarschijnlijk meer dan je beter maakt. Als je testosteron zou geven tijdens de zwangerschap dan verhoog je niet alleen de power van iemand maar ook zijn agressieve gedrag, en beïnvloed je de seksuele oriëntatie. Het is een hagelschot, met schade. En zo werkt ons vak niet.’
Toen Swaab in 1966 begon, was hersenonderzoek 'het werk van een enkele, geïsoleerde zonderling’. In de afgelopen decennia heeft het zich ontwikkeld tot topwetenschap, met een veelheid aan technieken en disciplines, waar in hoog tempo veel nieuwe inzichten totstandkomen. Hersenonderzoek is dé wetenschap van de toekomst, omdat het, samen met de genetica, direct kan ingrijpen in de fundamenten van de mens. Zoals de toepassing van stimulatie-elektrodes, geïmplanteerd op precies de goede plaats in de diepte van de hersenen, of hersenstimulatie.
Wordt dit de toekomst?
'Zo'n implantaat gebeurt nu bijvoorbeeld al bij vijftigduizend Parkinsonpatiënten. Maar alles heeft bijwerkingen. Sommigen worden manisch of hypomaan. Ze gaan bijvoorbeeld enorme aankopen doen. Ook bij mensen die doof worden, worden soms elektrodes geïmplanteerd. Als het brein niet genoeg informatie krijgt, gaat de gehoorschors zelf informatie maken. En dan horen ze de hele dag bijvoorbeeld het Wilhelmus in hun hoofd. Dat kun je oplossen met elektroden. Dat werkt, maar iemand voelde als ze aangezet werden zich twee meter achter zichzelf staan. Hij trad uit zijn lichaam. Het brein is complex. En fascinerend. Toch verandert het mijn mens-zijn niet. Ik ben niet gedeformeerd. Je stofzuigt niet anders als je weet hoe een stofzuiger werkt. Tegelijk weten we veel niet. Maar dat is geen reden om te veronderstellen dat er iets anders is dan neuronen.’
Zijn we na de fase van de sociale wetenschappen en de maakbaarheid van de samenleving nu beland in het tijdperk van de maakbaarheid van het brein?
'Zeker, hersenonderzoek is in de mode. Maar, hoe meer ik weet over hersenontwikkelingen, hoe verbaasder ik ben dat het zo vaak redelijk goed gaat. Variatie is de motor geweest achter de evolutie, maar gaat ook gepaard met veel schade. De maakbaarheid zit misschien in de vroege ontwikkeling, daar zouden we nog iets kunnen betekenen. Vrouwen moeten niet roken en drinken tijdens de zwangerschap. Simpel. Maar er blijven vrouwen met een slechte placenta, met alle gevolgen voor de ontwikkeling van het kind van dien. Hoe verbeter je de placentafunctie? Zo kun je doorgaan. En de invloed van de maatschappij is er altijd. Bovendien, hóe kun je invloed uitoefenen op het verantwoordelijkheidsgevoel bij zwangere vrouwen? Meer voorlichting? Dwang kan niet, hoewel in Amerika vrouwen die drugs gebruiken tijdens de zwangerschap voor de rechter komen. Maar ja, zo'n verslaving, waar berust dat op? Opnieuw: polyformisme in de hersenen. De cirkel is rond.’
Kun je iemand dan nooit verantwoordelijk stellen, ook omdat u stelt dat de vrije wil niet echt bestaat?
'Nee, althans niet moreel. Ondanks dat moet je wél straffen. Daar vraagt de maatschappij om. Ook een apensamenleving vraagt dat je je aan de regels houdt, anders krijg je anarchie. En zo zijn er meer redenen voor straf te noemen, zoals iemand uit de maatschappij houden zodat hij geen schade kan aanrichten en je daarmee potentiële slachtoffers beschermt. Voor sommigen moet dat helaas heel lang, daar kun je niks aan veranderen. Maar iedere nieuwe regering roept: nu gaan we heropvoedingskampen inrichten, of minimumstraffen instellen. Niemand weet wat het effect zal zijn, en het interesseert ze ook geen lor. Je moet van de rechterlijke macht hetzelfde eisen als van de geneesmiddelenindustrie: dat als ze met iets nieuws komen, de langetermijneffecten worden onderzocht en wat de bijwerkingen zijn. Zodat jonge mensen niet in een gevangenis worden gestopt met beroepscriminelen waar ze een criminele opleiding krijgen. Een soort evidence based strafrecht. Wat ik wel aangenaam verrassend vind, is dat in het regeerakkoord het jeugdrecht niet wordt verlaagd maar de grens naar boven gaat, tot 22 jaar. Dat is goed als je bedenkt dat het brein rond die leeftijd pas is uitontwikkeld.’
Dan zou de stemgerechtigde leeftijd ook omhoog moeten?
'Ja, maar het is de vraag in hoeverre je überhaupt nadenkt als je stemt. Uit experimenten blijkt dat je niet bewust kiest. Mensen stemmen op basis van foto’s hetzelfde als hun politieke voorkeur. Freud zei het al: als hij een kleine beslissing moest nemen deed hij daar eindeloos over. Een belangrijke beslissing nam hij op z'n gevoel. Dat heeft met intuïtie en niks met moraal of ratio te maken.’
Hoe werkt dat dan bij religie, iets waar u zich in uw boek overduidelijk tegen afzet?
'Ik vind het prima als iemand religieus wil zijn, maar ga niet ingrijpen in andermans leven, je wil en morele overtuiging opleggen. God bestaat voor mij niet. Er zijn mensen die zeggen: we zien elkaar nog wel in het hiernamaals. Ik zeg dan: ik denk niet dat we op dezelfde plek terechtkomen. Maar als ik je ontmoet, maak ik mijn excuses.’
Maar de groepsvoordelen van de morele regels van religie dan?
Swaab is duidelijk geïrriteerd: 'Voor zover het gaat om een groepsvoordeel, heb je religie niet nodig voor morele regels. Dezelfde morele regels worden door atheïsten gehanteerd. Daar zijn goede experimenten over gedaan, bijvoorbeeld door ze voor morele dilemma’s te plaatsen. Gelovigen doen het niet beter. Geboden en verboden hebben wel een functie, maar alleen als het morele regels zijn die bedoeld zijn om de groep beter te laten functioneren, en dat is niet exclusief voor godsdienst. Kijk maar naar apen, daar zie je hetzelfde oog voor groepsbelangen en empathie om op te komen voor zwakkeren. Wanneer een jonge aap zich niet aan de regels houdt, wordt erop los getimmerd. Maar een aapje met Downsyndroom kan doen en laten wat hij wil. Die heeft een hersenbeschadiging en de apenmaatschappij “weet” dat je dat niet moet afstraffen. Kunnen we wat van leren. Negentig procent van de jeugdige delinquenten is psychiatrisch. Allemaal aardige jongens en meisjes met problemen in de hersenen. Professor Bruin in Leiden zei: psychiatrie is onverklaarde neurologie. Hij had volkomen gelijk. Een “psychon” bestaat niet. Alleen een neuron.’
Hoe zit dat met de hoge criminaliteit onder Marokkaanse en Antilliaanse jongeren?
'Uit een onderzoek naar problemen bij Antilliaanse jongeren kwam naar voren dat daar meer retardatie voorkomt. Of als je kijkt naar de patronen van agressief gedrag, dan komt dat overeen met wat we weten over geweldsgolven in landen, zoals is gebeurd in Rwanda. Dat begint als de testosteron stijgt. Je moet met geslachtshormonen leren omgaan, maar als de sociale omgeving niet deugt, is de kans groter dat je met justitie in aanraking komt. Maar de biologie speelt een belangrijke rol. Je kunt het niet scheiden. Vanaf de conceptie is er een interactie tussen nature en nuture. Als een moeder niet goed voor haar zwangerschap zorgt, krijg je meer problemen. Crimineel gedrag is vaak terug te voeren op een slecht doorlopen zwangerschap.’

SWAAB IS ZELF geboren in de hongerwinter van 1944. Over de gevolgen daarvan loopt een groot onderzoek onder een groep kinderen uit 1944 in de Randstad. Zij hadden niet alleen een lager geboortegewicht, maar in hun latere leven een verhoogde kans op vetzucht, hoge bloeddruk, verslaving, asociaal gedrag, depressie en schizofrenie. Vanuit een overlevingsstrategie op korte termijn past de foetus zich aan de moeilijke omstandigheden die hij onmiddellijk na zijn geboorte verwacht aan. Swaab maakt er voor zichzelf graag een grap over. 'Ik gebruik het als ik niet naar verjaardagen wil. Dan zeg ik dat ik asociaal ben. Maar, natuurlijk is zoiets nooit op het individu te plakken.’
Kunnen mensen hun verantwoordelijkheid afschuiven door te zeggen dat het allemaal aan de programmering van het brein ligt?
'Het enige echte risico is dat je dit soort kennis in een omgeving brengt waar geen discussie mogelijk is. Daarom kom ik altijd weer naar buiten met goed onderbouwde kennis, die ook altijd ter discussie mag staan. Dat is een rode draad in mijn carrière. Als je oprecht bent, moet je het ook vertellen. Een waarachtig mens zijn, het gaat om karakter. Maar dat is geen verdienste, net als dat mijn goede brein geen verdienste is.’
Wat is het grootste inzicht waarop u heeft moeten terugkeren?
'Hm, alles wat ik heb ontdekt is bevestigd. Maar ook veel onderzoek mislukt. In de periode van de maakbaarheid dacht ik altijd al dat sekseverschillen niet door de maatschappij gestuurd zijn. Onze kinderen, een jongen en een meisje, hebben we beiden systematisch auto’s en poppen gegeven. Mijn zoon nam de auto’s, mijn dochter de poppen. Dat experiment op basis van twee personen is natuurlijk niet voldoende voor een publicatie. We hebben moeten wachten op Alexander en Hines die dezelfde voorkeur voor speelgoed vonden bij aapjes.’
U beziet het bestaan op aarde van de mens nuchter. Is er enig doel, anders dan het bevruchten van de eicel?
Grijnst breeduit: 'Heb jij nog een ander doel in het leven? Het leven zou niet zo zijn als het niet op die manier is ingericht: door voortplanting de soort in stand houden. Dat geldt weer niet voor het individu. Sommigen willen of kunnen zich niet voortplanten. De gekke gewoonte om kinderen te krijgen is duidelijk biologie. Maar het is wel anders voor vaders: ze hechten anders en zijn eigenlijk na de bevruchting overbodig. Je ziet wel dat vaders ook hormonale verandering krijgen in de laatste fase van de zwangerschap, minder testosteron en meer beschermingshormonen voor de nestbewaking. Dat zwakt, in tegenstelling tot het moederlijk gedrag, op den duur weer af.’
Naast zijn onderzoeksgroep in Amsterdam reist Swaab over de wereld voor werk en lezingen. Alleen al in China heeft hij vier gasthoogleraarschappen. In zijn kamer zwerft tussen de hersenparafernalia een verzameling Chinese souvenirs. 'Zeker’, zegt hij, 'het epicentrum verhuist naar China. Toen ik daar veertien jaar geleden voor het eerst kwam, zei ik al: ze gaan het van ons overnemen, ook wetenschappelijk. China is het enige land dat ik ken waar de regering écht het onderzoek stimuleert. Piet Borst vertelde onlangs trots over een DNA-kraker - een machine om DNA-sequenties mee te maken - in het Antonie van Leeuwenhoek Ziekenhuis. In alleen al Beijing staat een instituut met 157 van die machines. De selectie in China is waanzinnig. Zonder goede lagere school, geen goede middelbare school. Alleen de top komt op een goede universiteit.’
Dat neemt niet weg dat in het Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen ook uitsluitend jonge topwetenschappers, deels uit het buitenland, worden geselecteerd. In een ruimte staat een tiental vrieskisten vol stukjes brein te ronken. Het is de schatkamer van het Herseninstituut. In een laboratorium buigt een jonge Chinese vrouw zich over haar microscoop. Swaab tovert twee breinen op sterk water te voorschijn. Het ene is een gezond exemplaar: kloek, vol en mooi roze. Het andere is een brein van een Alzheimerpatiënt, verschrompeld en met grote gaten. Het is een verontrustende illustratie van menselijke aftakeling.
Maar voor Swaab is binnen zijn vak geen plaats voor emotie, hersenen zijn op de eerste plaats een studieobject. 'En daar zijn er niet altijd genoeg van’, moppert hij. 'We zouden graag meer breinen van psychiatrische patiënten hebben. Helaas durven psychiaters hun patiënten vaak niet te vragen of ze hun brein aan de wetenschap willen afstaan. Doodzonde, ze zouden meer karakter moeten tonen.’


Dick Swaab, Wij zijn ons brein: Van baarmoeder tot Alzheimer, Contact, 480 blz., € 24,95