De waar-is-?-film

Er bestaat een bepaald soort Iraanse films dat zoveel wetmatigheden en onderlinge overeenkomsten kent dat je wellicht kunt spreken van een genre. Omdat een genre pas een genre is als het een naam heeft, doop ik dit genre de ‘waar-is-?-film’. Het eerste genre met een vraagteken in de naam. De twee basiskenmerken van de waar-is-?-film zijn dat de hoofdrol wordt gespeeld door een kind en dat het verhaal de vorm heeft van een zoektocht door het land van de volwassenen. Waarom de hoofdrol gespeeld wordt door een kind, heeft verschillende redenen. Zoals bekend hecht de Iraanse revolutionaire overheid grote waarde aan de geestelijke opvoeding, en film wordt daarin gezien als de belangrijkste der kunsten. Hierin verschillen de fundamentalistische islamieten niet van de fundamentalistische leninisten. Er bestaat een speciaal instituut dat zich richt op de geestelijke ontwikkeling van kinderen en dat instituut financiert ook films. Omdat ook Iraanse filmmakers regelmatig problemen hebben om geld te vinden voor een nieuwe productie, wordt wel gesuggereerd dat filmmakers soms hun plannen toesnijden op de wensen van dit kennelijk invloedrijke instituut.

Een andere reden verwijst naar de demografische samenstelling van het huidige Iran. Door recente historische gebeurtenissen - revolutie en vooral de oorlog met Irak - bestaat een zeer groot deel van de bevolking uit kinderen, en van die kinderen zijn er veel wees, of ze missen op zijn minst een vader. De overheid heeft onder andere in de gedaante van de filmmaker een deel van de opvoedende rol van de vader overgenomen.
Een derde reden voor de populariteit van kindacteurs heeft te maken met de vele beperkingen die de islamitische wetgeving oplegt aan volwassen acteurs en vooral aan actrices. Die beperkingen maken veel eenvoudige dramatische handelingen onmogelijk. Zoenen is uiteraard uit den boze, maar ook onbetekenende aanrakingen en zelfs blikwisselingen zijn taboe. Kinderen mogen kennelijk nog wel gewoon om zich heen kijken en dat maakt ze aantrekkelijk voor regisseurs die enige speelruimte zoeken.
En dan zijn er nog de boze tongen die beweren dat Iraanse filmmakers hebben ontdekt dat films met aandoenlijke kinderen met grote vragende bruine ogen het goed doen op prestigieuze buitenlandse festivals en daarom hun waar-is-?-films maken voor de export. Dat laatste is nu weer een zonde in de ogen van de internationale filmkritiek die graag authenticiteit en zuiverheid ziet bij de producten van een specifieke nationale cinema als die van Iran.
De verhalende zoektocht van de waar-is-?-film kan in principe door van alles worden voortgedreven. Het is als met de befaamde McGuffin in een thriller volgens Hitchcock: het maakt niet uit of de hoofdpersonen nu op zoek zijn naar een gestolen atoomgeheim, een koffer met geld of een kroonjuweel, als ze maar op zoek zijn en zo het verhaal gaande houden. De speurtocht kan gaan om een goudvis, een medisch document, een schoolschrift of een bepaald adres. Tijdens de tocht moet een kind zich een weg banen door een onafzienbare rij misverstanden, en onwil en onbegrip van een grote hoeveelheid volwassenen zien te overwinnen. Nooit geven de hardnekkige kleinduimpjes op en aan het einde van een film lang hindernissen nemen wacht als beloning het bereiken van het doel.
Zoals het een genrefilm betaamt gaat het ook bij de waar-is-?-film niet om de verrassing van de afloop, maar om de originaliteit van het variëren op een gegeven thema. In het klassieke voorbeeld van de waar-is-?-film Waar is het huis van mijn vriend? van Abbas Kiarostami zoekt een jongetje hardnekkig naar het adres van een schoolkameraadje om hem een geleend schrift terug te kunnen geven. Uiteraard gaat het bij deze films uit dit vergeestelijkte land niet om het verhaal en zijn doel, maar om de louterende en moraliserende weg ernaar toe. De heldere verhaallijn van de waar-is-?-film en de neorealistische ambachtelijkheid van de Iraanse regisseurs garanderen het niveau van de films en rechtvaardigen hun nationale en internationale succes. Ayneh (‘De spiegel’) van Jafar Panahi is een goed en innemend voorbeeld van de waar-is-?-film. Bovendien is de film tevens een leuke variant op een ander spelletje waar de Iraanse regisseurs dol op zijn, namelijk de film-in-de-film. Waar is de film in de film, zou je kunnen zeggen.

  • Lars von Trier mag je na films als Breaking the Waves en culttelevisie als The Kingdom gerust rekenen tot een van de meest originele filmgeesten van Europa. Met het dwaze, antitherapeutische en hyperrealistische The Idiots doet hij zijn reputatie alle eer aan. Zoiets heet een must-see. Nu te zien in bijna alle grote steden.